We hebben het echte Lam Gods al 400 jaar niet meer gezien

Bij een restauratie in Gent is gebleken dat het Lam Gods, tweehonderd jaar nadat het was geschilderd door de gebroeders Van Eyck, deels is overgeschilderd. “Mensen hebben het echte Lam Gods al 400 jaar niet meer gezien”, zegt een restaurator vandaag tegen NRC Handelsblad. Het restauratieteam wil nu de originele verflaag blootleggen.

Foto Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium

Bij een restauratie in Gent is gebleken dat het Lam Gods, tweehonderd jaar nadat het was geschilderd door de gebroeders Van Eyck, deels is overgeschilderd. “Mensen hebben het echte Lam Gods al 400 jaar niet meer gezien”, zegt een restaurator vandaag tegen NRC Handelsblad. Het restauratieteam wil nu de originele verflaag blootleggen.

Twee jaar geleden begon een restauratieteam uit Gent aan een grootschalig onderzoek naar de acht buitenpanelen van het Lam Gods, die zichtbaar zijn als het werk gesloten is.

Lam Gods is een van de belangrijkste kunstwerken ter wereld

De broers Van Eyck waren in de vijftiende eeuw de grondleggers van de schilderkunst zoals we die nu nog kennen. Het Lam Gods is hun grote meesterwerk en een van de belangrijkste kunstwerken ter wereld.

De restauratoren ontdekten overschilderingen die zo’n tweehonderd jaar na voltooiing van het meesterwerk zijn gemaakt. Door vergeelde vernissen waren de diepte van het werk en de intense kleuren grotendeels verloren gegaan. De coördinator van de restauratiewerkzaamheden Bart Devolder:

“Je kunt zeggen dat mensen het echte Lam Gods al 400 jaar niet hebben gezien.”

De restauratoren deden enkele spectaculaire vondsten na verwijdering van de vernislagen. In NRC Handelsblad schrijft Sabeth Snijders vandaag:

Neem het paneel rechtsonder. De ruimte achter opdrachtgeefster Elisabeth Borluut bleek niet effen zwart, maar slagschaduwen te bevatten. En zelfs spinnenwebben. Devolder: “Ik ben geen kunsthistoricus, maar dat lijkt me ook iconografisch erg belangrijk.”

Foto Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium

Ook merkten de restauratoren dat op de huidpartijen van verschillende figuren witte lichttoetsen zijn aangebracht.

De gewaden van de opdrachtgevers bleken overgeschilderd. Devolder:

“Toen we in het gewaad van Joos Vijd een venstertje op een onderliggende laag vrijmaakten, zagen we een andere kleur rood en een andere manier om plooien te schilderen. Veel verfijnder.”

Foto Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium

Foto: Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium

Naar de reden voor de overschilderingen moet worden gegist. Sabeth Snijders in NRC Handelsblad:

Zo was het niet ongebruikelijk om grote vlakken over te schilderen om kleine vlekjes of beschadigingen te verbergen. De witte impressionistische accenten dienden waarschijnlijk om het toen reeds vergeelde schilderij te verlevendigen.

De vraag blijft waarom dit pas nu wordt ontdekt. NRC Handelsblad schrijft:

“Wij zijn de eersten om toe te geven dat het vreemd is”, vertelt Devolder. Er zijn een paar excuses te bedenken, legt Devolder uit. De verkleuring, waardoor bepaalde details niet meer zichtbaar waren. En, misschien belangrijker nog, het craquelurepatroon van de overschilderingen was dezelfde als die in de alleroudste schilderingen, die wel van de broers Van Eyck zijn. Dat maakte het moeilijk te zien dat er sprake was van een overschildering. Devolder: “En omdat Het Lam Gods zo’n groot werk is, werd er vanuit gegaan dat er verschillende mensen aan hebben gewerkt. Daardoor was het niet zo vreemd te denken dat niet alles typisch Van Eyck was, ook niet tijdens het ontstaan van het werk.”

Het restauratieteam vindt dat de originele verflaag moet worden blootgelegd. Een expertcommissie, met onder meer een curator van het New Yorkse Metropolitan Museum, is het daar mee eens. Devolder denkt dat de restauratie een spectaculair effect zal hebben. Voor beschadigingen is hij niet bang:

“Het meeste zal worden verwijderd met een scalpel onder een microscoop. Ook is het goed nieuws dat er op verscheidene plaatsen een vernislaag is die het origineel scheidt van de overschilderingen. Dat vergemakkelijkt het werk.”

Foto Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium

De Aanbidding van het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck (1432). De bekende binnenpanelen, met centraal het Lam Gods zelf in een groene weide, komen later aan de beurt in de restauratie. Beweeg met uw muis over de afbeelding om in te zoomen op het paneel.

Lees verder in NRC Handelsblad: Het echte Lam Gods was nooit te zien.

    • Alex van der Hulst