De NZa zorgt goed voor zichzelf

Foto ANP

De top van de NZa is vanochtend afgetreden. Aanleiding is de berichtgeving in NRC Handelsblad dat driekwart van de dienstreizen van NZa-voorzitter Langejan wordt betaald door bedrijven waarvoor de NZa controleur of opdrachtgever is. Lees hier het achtergrondverhaal uit NRC van afgelopen weekend terug.

Door onze redacteuren
Joep Dohmen en
Jeroen Wester

Tussen de palmen en pijnbomen van Mas d’Artigny heerst een ultiem vakantiegevoel: voor 700 euro per nacht heeft elke gast een suite met zijn eigen azuurblauwe zwembad. Het uitzicht reikt tot aan de Middellandse Zee.

In dit Hotel & Spa bij Saint-Paul-de-Vence in Zuid-Frankrijk, vertoeft Theo Langejan vier dagen. De bestuursvoorzitter van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), de waakhond die toezicht houdt op de 90 miljard euro die elk jaar besteed wordt in de zorg, bezoekt er in april 2012 het congres ‘Leiderschap en strategie in de zorg’.

Bij het uitchecken hoeft hij niets af te rekenen. Pfizer, het Amerikaanse farmaconcern, is gastheer en betaalt. Zo doen ze dat wel vaker bij de NZa. Onder leiding van Langejan, in 2010 aangetreden, is het niet ongebruikelijk dat bedrijven en zorginstellingen op wie de NZa toezicht houdt, zulke dienstreizen betalen. Het beleid is, volgens de NZa, dat als een bestuurder van de NZa op een congres spreekt of in een panel zit, een sponsor de reis en het verblijf betaalt. Ook als de bijdrage van de NZa-bestuurder beperkt is tot een bescheiden inleiding, zoals dit jaar aan de Côte d’Azur.

De bestuursvoorzitter van de Nederlandse Zorgautoriteit reist in vier jaar zestien keer op andermans kosten naar het buitenland. De ene keer betaalt een automatiseerder, de andere keer een pillenconcern of de ziekenhuislobby. Het gulst is consultant PwC die hem twee keer per jaar een geheel verzorgde verre reis aanbiedt. Van Washington tot Singapore, van Zuid-Afrika tot Mexico. Langejan maakt de reizen in werktijd als adviseur van een denktank van PwC.

Theo Langejan heeft een verantwoordelijke baan. Als baas van de Nederlandse Zorgautoriteit bewaakt hij de zorgsector. Sinds de afschaffing van het ziekenfonds en de komst van meer marktwerking ziet de NZa toe op gezonde verhoudingen in de markt. De zorg moet toegankelijk en betaalbaar zijn. De NZa doet invallen bij ziekenhuizen als onjuiste declaraties worden vermoed, zoals vorig jaar in Nieuwegein. Of legt boetes op aan zorgverzekeraars voor „fouten in de financiële verantwoording”, zoals eerder dit jaar bij Achmea.

Van een toezichthouder die van anderen eist dat ze zich stipt aan de regels houden, mag verwacht worden dat hij dat zelf ook doet. Dat de NZa dat niet altijd deed, bleek al in april. Toen publiceerde deze krant het dossier van de overleden NZa-medewerker Arthur Gotlieb. Daaruit bleek hoe medische gegevens en concurrentiegevoelige informatie van zorgverzekeraars en ziekenhuizen niet veilig waren binnen de NZa. De toezichthouder schond daarmee de eigen regels voor informatiebeveiliging en de Wet bescherming persoonsgegevens.

Het roept ook de vraag op hoe het met de eigen financiële verantwoording is gesteld. Wat is het declaratiebeleid van de toezichthouder? Hoe solide is de interne administratie en houdt de Zorgautoriteit zich op dit vlak wél aan de regels?

Good governance

Zo streng als de NZa voor de buitenwereld is, zo soepel wordt intern met de regels omgegaan, blijkt uit aanvullend onderzoek van deze krant. Naar reizen en dienstauto’s van de raad van bestuur, de inkoop van diensten en producten, en het naleven van regels op het gebied van good governance, behoorlijk bestuur.

Vergeleken met andere toezichthouders in Nederland is de NZa soepel met het beleid dat commerciële partijen dienstreizen van de raad van bestuur mogen betalen. Navraag bij onder meer de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en de Autoriteit Consument & Markt (ACM) leert dat deze organen dat uit principe niet doen.

Bovendien is de NZa niet consequent. Soms betaalt de Zorgautoriteit in het buitenland alleen het verblijf en niet de congreskosten en het vliegticket. Een andere keer wordt alleen een ticket betaald en de hotel- en deelnamekosten niet. Soms betaalt de NZa alles, soms niets. In januari 2012 bezoekt Theo Langejan de European Health Summit, een KPMG-evenement, in Brussel. Langejan is geen spreker. Toch betaalt KPMG zijn verblijf.

Zo gaat het ook met het meenemen van partners op een dienstreis. In het parlement is er menigmaal over gedebatteerd. Wat mag wel, wat mag niet? De minister van Binnenlandse Zaken zei in 2006 tegen de Tweede Kamer:

„Partners van ambtenaren reizen niet op een dienstreis mee. Hierop kan een uitzondering worden gemaakt indien dit functioneel is en in het belang van de dienst.”

Zulke normen gelden ook voor de NZa, maar die houdt zich daar niet altijd aan. Partners reizen mee, ook als er geen dienstbelang is. Zo gaat oud-NZa-bestuurder Arno Barendregt in 2007 met zijn vrouw naar Seoul. Het congres duurt een weekeinde, maar de NZa betaalt zijn vakantiereis van twee weken door Zuid-Korea. Volgens Barendregt betaalt zijn vrouw zelf haar vlucht en moet zijn reis van 7.500 euro gezien worden als „een afscheidscadeau”.

Wie de kosten van de meereizende partner betaalt, weet de NZa niet altijd. Toenmalig NZa-bestuurder Cathy van Beek, tegenwoordig bestuurder bij Radboudumc in Nijmegen, neemt in 2009 haar man mee op een driedaagse congresreis naar Athene. Bedrijven die het congres sponsoren, betalen voor Van Beek. Ze wil niet reageren. De NZa zegt desgevraagd niet te weten wie de rekening van haar partner betaalde.

Dat de industrie kosten van partners betaalt, is niet ongewoon. Dat blijkt uit een persoonlijke uitnodiging voor voorzitter Langejan van ICT-bedrijf Unisys, dat congresreisjes naar Zuid-Frankrijk organiseert. In de brief van 10 december 2010 biedt Unisys een partnerprogramma aan met „culinaire en culturele uitstapjes” in de omgeving van Nice. Allemaal gratis. „Voor uw partner worden alleen de reiskosten in rekening gebracht”, staat in de brief. In plaats van Langejan gaat zijn collega Van Beek.

Extra kosten

Als Langejan vorig jaar als adviseur van PwC voor een congres in Berlijn is, logeert hij in tophotel Adlon. Daar rekent hij voor 91,50 euro af met de creditcard van de NZa. De kosten hebben niet met zijn werk van doen. Als dat een jaar later intern wordt ontdekt, betaalt Langejan alsnog terug.

De voorzitter combineert ook privé- en zakenreizen. Langejan bezoekt in november 2012 een congres in Montreal. Op weg naar Canada logeert hij privé in New York met zijn vriendin, op dat moment eerste woordvoerder van de NZa. Zonder de combinatie met de zakenreis was dat uitstapje duurder uitgevallen. Nu betaalt zijn werkgever de vliegreis naar New York. Langejan geeft later alleen de vliegkosten van New York naar Montreal (151,17 euro) terug aan de NZa.

De NZa zegt hierover: „Een combinatie van een dienstreis en een privéreis is toegestaan mits eventuele meerkosten (en verlof) voor rekening van medewerker komen. Partners reizen in principe niet mee op dienstreizen. In voorkomende gevallen en na overleg zijn meerkosten voor rekening van de medewerker en zijn/haar partner.”

De NZa blijkt niet altijd te weten wie de reis- en verblijfskosten in het buitenland betaalt. Bestuursvoorzitter Langejan gaat tweemaal op kosten van het World Executive Forum Healthcare Systems een paar dagen naar Montreal. Maar over deze instelling is vrijwel niets bekend, ook niet over de gehouden congressen. Volgens de NZa is de organisator een particuliere organisatie. „Voor zover ons bekend werden de onkosten betaald van de bijdragen van deelnemers aan het forum.” De NZa kon tot nu toe niet zeggen of er ook verslagen zijn van de gemaakte reizen en of er ook bestuursbesluiten ten grondslag liggen aan de dienstreizen die door derden worden betaald.

Dat kan relevant zijn. Bijvoorbeeld om je beter te wapenen tegen de schijn van belangenverstrengeling. Zo heeft de Zorgautoriteit op een heel andere manier met de financiers van buitenlandse reizen te maken. PwC en KPMG hebben commerciële belangen in de zorg en krijgen regelmatig zakelijke opdrachten van de NZa. De adviesorganisaties doen deelstudies voor de toezichthouder. Zo kreeg KPMG in 2012 voor 417.976 euro aan adviesopdrachten van de NZa. Daarnaast is zij de huisaccountant die controleert of de cijfers van de Zorgautoriteit zelf kloppen.

De automatiseerders die congressen organiseren dingen met enige regelmaat mee naar aanbestedingen van de NZa. En Pfizer, gastheer in Mas d’Artigny, is voor zijn inkomsten in Nederland voor een belangrijk deel afhankelijk van NZa-besluiten, vooral voor de medicijnen met een beschermde status. Welke maximumtarieven voor speciale dure geneesmiddelen stelt de NZa dit jaar vast?

Juist vanwege dit soort risico’s koos minister Schippers (Zorg, VVD) ervoor om als ministerie mee te betalen aan de organisatiekosten van bijvoorbeeld informele praatclubs. Eerder dit jaar zei ze in de Tweede Kamer dat het ministerie zich er niet prettig bij voelde dat dit tot 2010 niet gebeurde. „Als de farmaceutische industrie namelijk die organisatiekosten op zich neemt, dan zijn wij kwetsbaar. Want dan kan het zijn dat er mensen zijn die vinden dat wij op kosten van de farmaceutische industrie zitten te vergaderen.”

Foto ANP

Dienstauto met trekhaak

Frank de Grave, voorganger van Theo Langejan als voorzitter, neemt afstand van het veelvuldig reizen op kosten van bedrijven met wie de NZa van doen heeft.

„In mijn tijd is dat niet gebeurd. Ik vond dat de NZa moest voorkomen dat er ingewikkelde beelden door konden ontstaan. Ook al begrijp ik dat er werkcontacten nodig zijn. Maar ik vind dat je daar terughoudend in moet zijn.”

Het is ook De Grave die destijds de verplichting invoert dat de ene bestuurder de declaraties en uitgaven van de andere bestuurder ondertekent, ter controle. Onder het bewind van zijn opvolger verwatert dat. Zo keurt Langejan de uitgave voor zijn drie uur durende communicatietraining van 2.653 euro zelf goed. Of neem de uitgave van 4.403 euro, als Langejan meegaat op de Zorg Innovatie Reis in 2011 in Engeland. Langejan ondertekent zijn eigen aanvraag „voor akkoord”.

Er is wel meer mogelijk. In het verleden declareerde een NZa-bestuurder de autowegtol van vakantie en kregen dienstauto’s een trekhaak voor een caravan of een fietsenrek. In 2010 gaat het mis bij het leasen van dienstauto’s voor leden van de raad van bestuur. Dat blijkt uit de memo van het hoofd van de afdeling Financiën en Control (F&C) over een opdracht aan het bedrijf Multilease. Het leasebedrijf mag twee dienstauto’s leveren vóórdat F&C geïnformeerd is. Bovendien wordt te veel geld uitgegeven. De memo: „Bij het checken van de verplichtingen blijkt dat de post kosten wagenpark NZa overschreden wordt. Voor 2010 is een jaarbedrag begroot voor 4 auto’s van 94.000 euro. Met deze 2 nieuwe verplichtingen komt het jaarlijkse totaalbedrag uit op 116.000 euro. Dit is een overschrijding van 22.000 euro. F&C kan hierdoor niet akkoord gaan met deze verplichtingen.”

De NZa erkent dat er destijds „in strijd met de interne regels”, is gehandeld. „In overleg met de betrokkenen zijn toen de geldende procedures nog eens verhelderd.”

Voor Langejan wordt op 26 juni 2010 een grijze BMW 525d High Executive geleasd. De voorzitter laat zich door zijn chauffeur 28 maanden rondrijden in deze auto. In die periode kost de BMW 92.283 euro. Dat is 3.295 euro per maand. Aan dienstauto’s geeft de Raad van Bestuur tussen 2005 en 2013 een bedrag van 666.879 euro uit. Samen met de salarissen voor twee chauffeurs kost het vervoer van de bestuurders in die periode 1,5 miljoen euro.

Daarmee wijkt de NZa af van andere zelfstandige bestuursorganen (zbo’s) in de zorg. Zorginstituut Nederland, het College ter beoordeling van geneesmiddelen en het CAK – allemaal zbo’s met meer personeel dan de NZa – hebben geen dienstauto’s met chauffeurs. Als er al leaseauto’s zijn, blijft het vergeleken met de NZa bij bescheiden bedragen.

De soepele omgang met de regels komt ook terug in de boekhouding, blijkt uit de ‘Interne managementrapportage mei t/m augustus 2012’. Die signaleert een dreigend overschot van 581.000 euro op de begroting. En alles wat overblijft dient te worden teruggegeven aan het ministerie. Dus er moeten uitgaven gevonden worden. De financiële afdeling „uit haar bezorgdheid omdat er in de resterende 3 maanden nog voor 581.000 euro aan kosten gemaakt moeten worden”, maar „ziet een aantal mogelijkheden om dit geld niet terug te hoeven betalen aan VWS.”

Uit de jaarrekening 2012 blijkt dat dat gelukt is. Een medewerker die na een conflict thuis zat, is afgekocht met bijna een half miljoen euro en het bedrag dat teruggestort moet worden naar het ministerie komt uit op nul.

Wat geldt voor reizen en dienstauto’s, geldt ook voor het inkoopbeleid. Daarin heeft de NZa naar eigen zeggen „een voorbeeldrol voor de zorgsector”, zoals het correct naleven van nationale en Europese aanbestedingsregels.

Dat is niet altijd de praktijk. Op 13 juli 2010 ondertekent Langejan een opdracht aan ICT-bedrijf Capgemini voor 160.000 euro. Als het werk is uitgevoerd, blijkt dat het inkoopproces niet is gevolgd. De afdeling Inkoop weet nergens van, de opdracht is niet, zoals verplicht, gepubliceerd op de aanbestedingskalender en website, en er zijn geen concurrerende offertes aangevraagd.

Het gaat vaker niet goed. Zo doet de NZa zaken met een bedrijfje van de chauffeur van de bestuursvoorzitter. Die heeft naast zijn vaste, voltijdse baan bij de NZa een groothandel in promotieartikelen: Max’ Business Gifts. Van dat bedrijf koopt de NZa in 2006 voor 7.000 euro vesten en shirts met het NZa-logo. Als de chauffeur in 2007 en 2008 een stuwmeer aan verlofuren heeft, wordt dat opgelost via Max’ Business Gifts. De groothandel stuurt facturen (samen 21.000 euro) naar de NZa voor „chauffeursdiensten”. De NZa noemt dit nu „niet gewenst”. Inmiddels zouden op dit punt de regels wel nageleefd worden.

Reacties: onderzoek@nrc.nl

Verantwoording: NRC Handelsblad deed onderzoek naar het inkoop- en declaratiegedrag bij de Nederlandse Zorgautoriteit. Directe aanleiding vormt het dossier van voormalig NZa-medewerker Arthur Gotlieb. Hij boekstaafde misstanden binnen de NZa en pleegde zelfmoord. De krant sprak daarna met twaalf ex-medewerkers en beschikt over interne documenten. Ook vroeg de krant informatie op. Minister Schippers heeft onderzoek ingesteld naar de integriteit bij de NZa door een commissie onder leiding van Hans Borstlap.

Klik door naar ons NZa-dossier.