Nieuwe Eggers ‘geen bal aan’? Een twistgesprek tussen twee boekenredacteuren

Dave Eggers
Dave Eggers © Christopher Felver/Corbis

De Amerikaanse schrijver Dave Eggers heeft alweer een boek waarin hij de wereld aanklaagt. Ook deze roman in dialoogvorm is vol engagement, maar wordt het niet een beetje veel van het goede? Een twistgesprek.

Arjen
Nou het is gelukt hoor, met Eggers — Ja, krankzinnig dat het er ineens was, twee weken vóór de geplande datum. Ik kon nog net naar de winkel fietsen en heb het halve Pinksterweekend doorgelezen; ik hoefde mezelf nog net niet aan een ketting te leggen.

Toef
Ah, jij hebt het ook gelezen, wat goed! Hoe dan ook: ik ben halverwege mijn stuk. Wil je straks als het af is even meelezen?

Arjen
Hoe bedoel je, jouw stuk?

Toef
Mijn stuk, de recensie, zodat we het nog op tijd in de bijlage hebben. Dat hadden we toch afgesproken?

Arjen
O. Zou jij het bespreken? Ik dacht dat je geen tijd had. Maar des te beter: als jij er al de kettingzaag in hebt gezet, dan kan ik iets leukers gaan doen.

Toef
De kettingzaag? Ben je gek? Het is juist goed. Eggers zet je weer aan het denken. En hij heeft er een nieuwe vorm voor, het hele boek in dialoogvorm – ik was vanaf de eerste bladzijde geboeid.

Arjen
Ik vond er geen bal aan.

Toef
Wat?

Arjen
In het begin lijkt het allemaal nog wel aardig, als hij die astronaut heeft ontvoerd en met een ketting heeft vastgeketend op dat enorme verlaten marineterrein. Dan denk je dat je een interessant psychisch tweegevecht krijgt. List, bedrog, Stockholm syndroom – noem maar op. Maar voor je het weet is die ontvoerder al weer weg om een nieuw slachtoffer te halen. Eerst een gehandicapt oud-Congreslid, dan die zogenaamde pedofiel. Ik begon me steeds meer op te winden. En dan krijg je godbetert ook die moeder en die politie-agent nog, die héél toevallig precies degene blijkt te zijn die…

Toef
Hé, pas op – anders moet er straks nog een spoileralert boven het stuk. Kun jij er niet meer tegen als een boek goed in elkaar zit? Die personages sluiten fraai aan bij de vragen die Eggers wil stellen: hoe kan iemand die geen voorbeeld heeft nog functioneren en hoever reikt het nemen van je eigen verantwoordelijkheid? Zeker dat laatste is in Amerika interessant. De hoofdpersoon die Thomas heet – what’s in a name – is geen prototype Amerikaan, maar tegelijkertijd is hij wel hét voorbeeld van de lone wolf, het type Amerikaan dat afgelopen dinsdag ook alweer toesloeg.

Arjen
Tjonge, de man heet Thomas en stelt allemaal vragen, terwijl hij niemand gelooft. Wink-wink, nudge-nudge. Op de schrijversvakschool wordt subtieler naar de Bijbel verwezen.

Toef
Thomas betekent tweeling, en de moord op zijn evenbeeld (zij het dan niet in uiterlijk) speelt een belangrijke rol. Wat ik bezwaarlijker vind is dat het vooral om de ideeën gaat – en dat is goed – maar dat Eggers soms wat details vergeet. Als je mensen vastketent, en ze water geeft en mueslirepen, dan moeten ze na een tijdje ook piesen en kakken, zou je denken. Maar niks hoor! Ik hou daar niet van. In films erger ik me er ook aan wanneer iemand de deur van zijn auto niet op slot doet, maar dan later wel de portier van het slot haalt. Maar ik dwaal af. En het doet niets af aan het beeld dat Eggers van Amerika geeft: de willekeur in besluiten die ten koste gaan van de underdog omdat er geen plek is voor underdogs; waarom oorlog voeren niet als structurele uitgave op de begroting staat, zodat er altijd extra geld voor is, maar onderwijs en gezondheidszorg wel op de begroting staan en er dus nooit extra geld voor is. Terwijl iedereen weet dat oorlog tot en met Bush jr. een structurele post is. De afwezige vaders in dit boek staan voor de tanende macht van Amerika.

Arjen
Ja, de verkruimelende supermacht en het verdwijnen van de grote verhalen. Volgens mij heb ik daar al eens een column over gelezen. In 2003. Of was het in 1999? Het is altijd hetzelfde met die Eggers. Hij heeft een mooi idee voor een roman, zoals de dialoog met de astronaut in dit boek. Of de man die in Een hologram voor de Koning een onmogelijke opdracht krijgt in een oliestaat. Of de alomtegenwoordigheid van de Facebook-achtige organisatie in The Circle. Maar na een pagina of dertig heeft hij geen idee meer hoe hij verder moet. Dan laat hij zijn karakters de gekste dingen doen en loopt het verhaal leeg als een kleuterballon op een zomeravond. Zijn hoofdpersonen komen maar niet tot leven, ze blijven marionetten. Die jongen in dit boek ook, iedere nieuwe stap in het verhaal is nog ongeloofwaardiger dan de vorige. Met die krankzinnige verliefdheid aan het slot als dieptepunt. Dat gelooft toch geen mens?

Toef
Ja, hallo. Natuurlijk komen die personages niet tot leven, misschien zijn ze wel bedoeld als zijn stemmen in zijn hoofd. Dat is ook de reden dat die mensen niet naar de wc gaan, bedenk ik me nu trouwens. Zie je wel dat het goed in elkaar zit, maar wat ik wil zeggen: dit is geen psychologische roman, dus dan moet je het boek ook niet zo benaderen. Eggers wil ideeën kwijt en hij zoekt daar deze keer de vorm van de dialoog voor. Hij wil de lezer confronteren, deze keer door met ze als het ware in gesprek te gaan. Hij schreef een van de beste vluchtelingenromans die ooit is geschreven met What is The What?. Daar mankeerde ook wel een en ander aan en er zijn meer romans over vluchtelingen, laat staan krantenberichten en columns. Wat een waardeloos argument is dat trouwens van je: er is al een column over geschreven, dus een roman hoeft niet meer. En dat uit de mond van de man die alle Nederlandse romans die er toe doen recenseert. Je bent de column toch niet aan het overschatten mag ik hopen omdat je eigen hoofd hier naast staat afgebeeld. Afijn, om terug te keren bij Eggers: hij is iemand die de confrontatie aangaat, of zijn personages de confrontatie laat aangaan. En hij is gelukkig een man van weinig bijvoeglijk naamwoorden – dat kan je niet genoeg waarderen in een schrijver.

Arjen
Waar het om gaat is dat er iets mis is met een roman als die niet interessanter is dan de eerste de beste column. Het zijn allemaal van die brave ideeën. Ik heb in dat hele En uw vaderen waar zijn zij geen enkele gedachte aangetroffen waar ik het mee oneens kan zijn. Hij schrijft als een intelligente journalist, ik zou zo op hem stemmen, ik vertrouw hem de voogdij van mijn kinderen toe – maar dat maakt nog geen roman. En hij dramt maar door, bijvoorbeeld over de schietpartij waarbij de beste vriend van de hoofdpersoon omkomt, terwijl die misschien helemaal niet gevaarlijk was. Heel sneu natuurlijk, maar die dingen gebeuren. Om daar nu zo sentimenteel over te gaan doen. Pfff.

Toef
Kijk, en dat is nou zou knap van Eggers, dat jij nu ‘pfff’ zegt. Want hij ís niet sentimenteel, dan had hij wel een psychologische roman geschreven. Hij wil dat de lezer zich ongemakkelijk voelt. Dus jij stelt geen vragen als er dooien vallen, shit happens, kijk, dat is de onverschilligheid waar hij zijn vraagtekens bij plaatst: neem geen afstandelijke, ironische houding aan omdat dat comfortabel is, maar wind je op. Hij zit tussen een romanschrijver en iemand als Studs Terkel in. Hij probeert de actualiteit elke keer vanuit een andere invalshoek te benaderen. Het is makkelijker om een boek af te kraken, maar mij gaat het hier ook om zijn intenties.

Arjen
Ja, ja – maar ik werd echt doodmoe om de hele tijd te moeten luisteren naar iemand die zo structureel de schuld van alles aan zijn omgeving geeft. Het lijkt wel een kind.

Toef
Ik denk dat geen enkele lezer vindt dat Thomas onschuldig is. Ik lees graag een auteur die het lef heeft om iets te riskeren in zijn boeken, de onveiligheid als het ware opzoekt. Wat mij betreft mogen meer auteurs duiken in de psyche van de geradicaliseerde lone wolf en dan op een andere manier dan in Law & Order gebeurt. Geen diepzinnig geknipper in de camera door een politiepsycholoog van dienst, maar vragen welke problemen bij de wolf aangeboren zijn en welke zijn opgeworpen door de maatschappij of omstandigheden.

Arjen
Er is werkelijk niets riskants of avontuurlijks in dit boek. Die Thomas is een totaal clichématige lone wolf: geborneerd, pseudo-rationeel en contactgestoord. Als je iets over dat soort ongerichte agressie wilt lezen, kun je beter Wij zijn maar wij zijn niet geschift van Tim Krabbé nemen. Die maakt er wel literatuur van.

Toef
Ja, dat is waar, maar Eggers gaat verder in de fictionalisering. Enorm Eggers-achtige titel trouwens van Krabbé.

Arjen
Niemand is perfect.

Toef
Het punt dat ik wil maken is dat Eggers er nooit voor terugdeinst om non-fictie onderwerpen om te zetten in fictie. En daarbij zoekt hij elke keer de uitdaging in de vorm, deze keer de dialoog.

Arjen
Een reeks dialogen? Vroeger noemden ze dat een toneelstuk. Er zitten ook allemaal van die stoplappen in, bijvoorbeeld wanneer die man zegt dat hij iets wel weet, maar het toch nog uit de mond van de ander wil horen. Doodvermoeiend. En het leest rottig, met al die dialoogstreepjes. De helft van de tijd moet je opzoeken wie er precies aan het woord is.

Toef
Wat had je dan gewild? Telkens zinnetjes als ‘zei Thomas, vroeg Thomas, beloofde Thomas’? Door die streepjes accentueert hij dat het om een breder verhaal gaat. Deze Plato-vorm is de ideale manier om tegenspraak te genereren. En wie kan er nu iets tegen tegenspraak hebben?

Arjen
Ik houd niet van tegenspraak. Maar jij vindt dit dus een meesterwerk?

Toef
Dat zeg ik niet. Het boek is op veel vlakken mislukt omdat het een ideeënroman is die soms schuurt tegen de wetten van literatuur. Maar liever een boek dat niet helemaal geslaagd is maar waarvan de auteur wel risico’s neemt dan zo’n perfect kloppende roman waarbij alle eindjes aan elkaar geknoopt worden. Zo eentje waar een leraar Nederlands zijn vingers bij aflikt. Ik wil gebaren, geen lijntjes. Ik wil geen keurig slot – het slot hier vind ik trouwens ijzersterk – maar ik wil dat iemand de confrontatie aangaat en als het even kan een confrontatie met krankzinnigheid. En dat is wat Eggers doet: hij observeert de gekte niet, maar ondergaat die.

Arjen
Ondergaat de gekte: die blijft juist totaal aan de oppervlakte. Thomas is een textbook-psycho. Maar goed dat je toegeeft dat het mislukt is. Dan komen we toch nog ergens.

Toef
Ja, maar het is anders mislukt dan jij bedoelt. Het is een boek met ballen. Over ballen gesproken, hoeveel waarderingsballen gaan we dit boek geven?

Arjen
Twee.

Toef
Vier.

Arjen
Het einde was inderdaad wel aardig, met de oprechte bezorgdheid van het Congreslid, de Vietnamveteraan die daadwerkelijk iets heeft meegemaakt. Hij probeert Thomas echt te redden. De anderen niet, al weet je aan het eind niet precies hoe het met het meisje zit. Die schaart zich aan zijn kant zonder dat je weet of het oprecht of opportunistisch is. Als zij echt met hem mee wil, heeft het wel iets tragisch, want…

Toef
… want hij gelooft haar niet en daar komt daar in elk gesprek bij uit, bij ons onvermogen om te geloven. Ik vind het trouwens wel weer opmerkelijk dat je de optie openhoudt dat dat meisje echt mee wil. Voor mij was de slotdialoog, ook met dat Congreslid eerder het bewijs dat alle dialogen alleen in het hoofd van Thomas hebben plaatsgevonden, die de grenzen van zijn waanzin opzoekt. Je klonk net trouwens stiekem toch een beetje gefascineerd.

Arjen
Alsof ik dat niet zou willen toegeven. Moest jij die recensie niet eens gaan tikken?

Dave Eggers: Your Fathers, Where Are They? and the Prophets, Do They Live Forever? Knopf, 224 blz. € 16,49. De Nederlandse vertaling van Gerda Baardman, Lidwien Biekmann en Elles Tukker verschijnt dinsdag: Uw vaderen waar zijn zij? En de profeten, leven zij voor eeuwig? Lebowski, 208 blz. € 19,95 4 2
In Eggers nieuwe roman gaat de hoofdpersoon Thomas dialogen aan met demonen uit zijn jeugd. Dave Eggers roept altijd vragen op, maar deze keer vooral de vraag volgens welke literaire criteria dit boek gelezen moet worden.