Hoe de oorlog in Irak terugkeerde

Het is weer oorlog in Irak. Maar wanneer was de vorige oorlog dan?En waar gaat het conflict eigenlijk over? Lees de antwoorden op deze vragen als je de oorlog wil begrijpen.

Een Iraaks-Koerdische strijder kijkt toe terwijl Iraakse families het geweld in Noord-Irak ontvluchten.foto afp
Een Iraaks-Koerdische strijder kijkt toe terwijl Iraakse families het geweld in Noord-Irak ontvluchten.foto afp

1 Wat is er de afgelopen twee dagen gebeurd?

De belangrijkste veroveringen waren:

• Dinsdag heeft ISIS de Noord-Iraakse stad Mosul ingenomen. Dat is de derde stad van Irak, met 1,8 miljoen inwoners. Er waren al dagen gevechten tussen de extremisten van ISIS en Iraakse veiligheidstroepen, maar in de nacht van maandag op dinsdag lijken het leger en de politie de greep op de stad te zijn kwijtgeraakt. Militairen namen de benen.

• In Mosul werden woensdag tachtig Turken gegijzeld. Turkije zweert wraak als hen iets overkomt.

• Ook rukte ISIS op naar Tikrit, de geboorteplaats van voormalig dictator Saddam Hoessein, ongeveer 150 kilometer meer naar het zuiden (en in de richting van hoofdstad Bagdad).

• In Baiji, een stad op de weg naar Tikrit, zou ISIS de grootste olieraffinaderij van het land hebben ingenomen. De VS ontkennen dit echter.

• Ook de Syrische stad Deir el-Zor zou zijn omsingeld door ISIS-strijders. Deir el-Zor ligt in het noordoosten van Syrië, een gebied dat rijk is aan olie.

• Kirkuk is in handen van Koerden, die er vechten tegen ISIS.

2 Wat is ISIS?

ISIS staat voor Islamitische Staat in Irak en de Levant. De ‘s’ komt van het Arabische woord ‘al-Sham’, wat formeel gezien zowel Syrië, Levant als Damascus kan betekenen. In de internationale context van de jihad wordt het vertaald als Levant. De Levant is een historisch-geografische term voor het gedeelte van West-Azië direct ten oosten van de Middellandse Zee.

ISIS telt naar schatting 12.000 strijders, komt voort uit Al-Qaeda-in-Irak en is zich de afgelopen jaren steeds meer gaan mengen in de Syrische burgeroorlog. Meningsverschillen over ideologie en strategie hebben geleid tot een breuk met het centrale commando van Al-Qaeda. ISIS is zo extreem dat zelfs Al-Qaeda er niet mee wil worden geassocieerd.

3 Wie heeft het er voor het zeggen?

De leider van ISIS is Abu Bakr al-Baghdadi. Veel informatie over wie hij is en waar hij vandaan komt is er niet. Voor zover bekend zijn er twee geverifieerde foto’s van Baghdadi. In 2011 werd hij door de VS aangemerkt als terrorist. Een beloning van 7 miljoen euro voor informatie die leidt tot zijn aanhouding of dood.

In tegenstelling tot Al-Qaeda-kopstukken als Osama Bin Laden en Ayman al-Zawahiri spreekt Baghdadi niet in videoboodschappen tot volgelingen. Zijn bijnaam is ‘de onzichtbare sjeik’. En natuurlijk is Baghdadi niet zijn echte naam, maar zijn nom de guerre. Volgens de VS heet hij Abu Du’a en werd hij in 1971 geboren in Samarra, ten noorden van Bagdad.

4 En wat wil ISIS?

Een islamitisch kalifaat stichten: een staat die geregeerd wordt door een opvolger van de islamitische profeet Mohammed (een kalief). Dit kalifaat moet strekken van Bagdad (Irak) in het oosten tot Beiroet (Libanon) in het westen. Uiteraard zou daar de shari’a, de islamitische wet, worden ingevoerd.

ISIS werpt zich in Irak op als beschermer van de sunnieten tegen de shi’itische regering van Irak. De afgelopen maanden heeft de terreurgroep zijn greep versterkt op het overwegend sunnitische Mosul. ISIS heft belasting op het vervoer van goederen en eist beschermgeld van ambtenaren.

Met de manier waarop ISIS te werk gaat – bruut en gruwelijk – lijkt de groep angst te willen zaaien bij tegenstanders en ontzag bij volgelingen. De zelfmoordvideo’s en filmpjes van onthoofdingen en kruisigingen die circuleren op het internet, zijn bedoeld om nieuwe jihadisten te werven. Dat lukt ook in Nederland. Hier wonen tientallen aanhangers van ISIS, zegt Edwin Bakker, hoogleraar terrorisme en contraterrorisme in Leiden.

5 Werkt ISIS samen met anderen?

ISIS ging zich begin vorig jaar voor het eerst bemoeien met de burgeroorlog in Syrië, waar opstandelingen al sinds 2011 strijden tegen de (alawitisch-)shi’itische regering van president Bashar al-Assad. De leider van Al-Qaeda-in-Irak maakte een fusie bekend met de Syrische jihadistische rebellengroep Jabhat al-Nusra. Later sprak de leider van al-Nusra van een vijandige overname.

De groepen hebben elkaar in de Syrische burgeroorlog een tijd gedoogd, maar eind vorig jaar liep het mis. ISIS zou in Syrië nauwelijks aan het front vechten tegen Assad, maar alleen bezig zijn met het controleren van veroverde gebieden, waar de groep een fundamentalistisch schrikbewind voerde. Kortom: met het stichten van een islamitisch kalifaat.

Hoewel ISIS net als Saddam Hoessein sunnitisch is, moet de groep niets hebben van de seculiere ideeën van de Iraakse dictator. Maar ISIS krijgt in de huidige strijd wel hulp van vroegere aanhangers van Saddam. In Tikrit bijvoorbeeld „lijkt niet ISIS maar de Naqshbandi de controle te hebben”, zegt de Iraakse advocaat Zaid Al-Ali. Dat is een lokale groep die het Ba’ath-regime van Saddam Hussein in ere wil herstellen.

6 Wat wordt bedoeld met ‘weer’ oorlog?

De eerste associatie met ‘oorlog in Irak’ is met de Amerikaans-Britse invasie in 2003. Toen verdreef een internationale coalitie onder leiding van de VS en Groot-Brittannië het bewind van Saddam. Hij zou massavernietigingswapens ontwikkelen, wat achteraf niet waar bleek te zijn.

Sunnitische terreurgroepen namen de wapens op tegen de Amerikaanse ‘bezetters’, die het land uitgejaagd moesten worden. Al-Qaeda-in-Irak, de sterkste groep, werd in 2007 sterk verzwakt doordat sunnitische stammen het tegen de groep opnamen. Daarbij zonden de Amerikanen 30.000 extra militairen.

Maar met oorlog wordt ook gedoeld op de burgeroorlog die in 2006 begon met een aanslag op de Gouden Moskee in Samarra. Samarra is voor shi’itische moslims een heilige stad. Toen de moskee grotendeels werd verwoest bij een aanslag van het sunnitische Al-Qaeda, ontketende dit een sektarische burgeroorlog die woedde in 2006 en 2007. Shi’itische milities hebben toen Bagdad grotendeels gezuiverd van sunnieten. De stad was gemengd, maar is nu op een paar wijken na shi’itisch.

Als nu wordt gesproken over ‘weer’ een oorlog, wordt bedoeld dat er opnieuw een conflict dreigt tussen sunnieten en shi’ieten.

7 Wat was ook alweer het verschil tussen sunnieten en shi’ieten?

Sunnieten en shi’ieten zijn de twee grootste vertakkingen binnen het islamitische geloof. Maar ondanks religieuze verschillen (zo kiest een shi’iet een nog levende imam wiens interpretatie van de Koran hij volgt, maar is voor een sunniet herinterpretatie van de Koran niet mogelijk) leven ze op veel plaatsen probleemloos naast elkaar. Sinds de oorlog in Syrië een sektarisch karakter kreeg, stijgen ook elders in het Midden-Oosten de spanningen tussen beide groepen. Op de achtergrond speelt de strijd tussen Iran (shi’itisch) en Saoedi-Arabië (sunnitisch) om dominantie in de regio. Waar in Turkije, Jordanië, Saoedi-Arabië en Koeweit de regering wordt gedomineerd door sunnieten, worden Irak, Iran en en Syrië geleid door een shi’itische (of alawitische, een afsplitsing daarvan) regering. Ook de Libanese beweging Hezbollah is shi’itisch. Ongeveer 90 procent van de moslims is sunniet.

8 Waarom zijn de gevechten nu in het nieuws?

Begin dit jaar veroverde ISIS al de West-Iraakse steden Ramadi en Fallujah. Maar de verovering van Mosul is veel belangrijker. Mosul en de omringende provincie Niniveh zijn van groot belang voor de export van olie. Ook de grootste olieraffinaderij van het land (in Baiji) is nu ingenomen door ISIS. Bovendien is het veroverde gebied een toegangspoort tot Oost-Syrië. Ook daar heeft ISIS gebieden in handen, zodat de terreurgroep van daaruit weer nieuwe terreuraanslagen en aanvallen in Irak voorbereidt. De gebeurtenissen tonen ook het falen van het Amerikaanse beleid in Irak. Sinds de Amerikaanse terugtrekking in 2011 is de sunnitische opstand weer opgelaaid. De VS hebben sinds 2005 meer dan 14 miljard dollar gespendeerd aan het trainen en uitrusten van het Iraakse leger. Maar uit Mosul komen berichten dat militairen en agenten hun uniform uittrokken en samen met burgers de stad ontvluchtten.

9 Wat is de rol van de VS?

Irak zou eerder de Amerikaanse regering hebben gevraagd luchtaanvallen uit te voeren op bolwerken van ISIS. De VS zouden dit hebben geweigerd, omdat ze niet opnieuw bij een oorlog in Irak betrokken willen raken. De Amerikaanse regering probeert wel het Iraakse leger te versterken.

Extra pijnlijk aan de verovering van Mosul is dat de extremisten een grote hoeveelheid wapens buitmaakten, waaronder zwaar Amerikaans materieel zoals Hummers, artillerie, helikopters en vliegtuigen. Een deel is al afgevoerd naar het gebied dat ISIS in Oost-Syrië bezet houdt.

Eigenlijk begonnen de problemen meteen na de terugtrekking van de Amerikaanse troepen in 2011. Zodra die waren vertrokken, keerde de Iraakse premier Maliki de sunnitische stammen waar hij eerst mee had samengewerkt de rug toe. De sunnitische bevolking in steden als Mosul en Tikrit beschouwt het Iraakse leger nu als een bezettingsmacht, aangezien het martelt en moordt.

10 Hoe moet het nu verder?

Het zwartste scenario: dat dit het begin is van een langdurige burgeroorlog en mogelijk de opdeling van het land. Irak kan een nieuw Syrië worden. Ook ontstaan door de opmars van ISIS de omstandigheden voor een breder regionaal conflict tussen sunnieten aan de ene kant (Saoedi-Arabië, de golfstaten, sunnitische stammen en terreurgroepen in Irak en Syrië) en aan de andere kant shi'ieten (Iran, Hezbollah in Libanon en het Syrische regime van Assad). Maar zover is het nog lang niet.

Verder kan Koerdistan een belangrijke rol gaan spelen. Koerden hebben in het noorden van Irak een autonome regio met een sterke, eigen krijgsmacht: de peshmerga. Koerdistan heeft de regering in Bagdad aangeboden te helpen bij de bescherming van Mosul. Koerden hebben altijd op Kirkuk en Mosul geaasd, als onderdeel van hun regio.

Maar de peshmerga is wellicht als enige bij machte de opmars van ISIS te stoppen. Dit leger heeft nu grote delen van Kirkuk in handen. De Koerden claimen die stad als hoofdstad van de autonome regio Koerdistan in Noord-Irak. Kirkuk was eerder nog in handen van de regering, maar het leger is massaal gevlucht. Onder Kirkuk ligt een van de grootste olievelden van Irak.

Als de Iraakse regering niet in staat is het staatsgezag te laten terugkeren in Kirkuk, hoort Kirkuk straks wellicht bij Koerdistan. Het zijn nu de Koerdische strijders die daar vechten tegen ISIS. En die zeggen dat ze de legerbases die ze hebben ingenomen, niet willen teruggeven. Als ze woord houden, is dat een stap in de richting van opdeling van het land.