Droom van een kalifaat in Irak

Na haar schrikbewind in delen Syrië groeit macht ISIS in Irak. Gaan Koerden haar stoppen?

1Wat is er de afgelopen twee dagen gebeurd?

Dinsdag hebben jihadisten van de Islamitische staat in Irak en de Levant (ISIS) de Noord-Iraakse stad Mosul ingenomen, de derde stad van Irak met 1,8 miljoen inwoners. Dat gebeurde na dagenlange gevechten met het Iraakse leger, dat is gevlucht. Woensdag werden in Mosul tachtig Turken gegijzeld. Turkije heeft wraak gezworen als hen iets overkomt.

Daarna is ISIS opgerukt naar Tikrit, de geboorteplaats van oud-dictator Saddam Hussein, ongeveer 150 kilometer naar het zuiden (in de richting van hoofdstad Bagdad). In Baiji, een stad op de weg naar Tikrit, zou ISIS de grootste olieraffinaderij van het land hebben ingenomen. De VS ontkennen dit echter. Ook zou de Syrische stad Deir el-Zor zijn omsingeld door ISIS-strijders. Deir el-Zor ligt in het noordoosten van Syrië, een gebied dat rijk is aan olie. Kirkuk is nu in handen van Koerden, die er vechten tegen ISIS.

2 Wat is ISIS?

ISIS staat voor Islamitische Staat in Irak en de Levant. De tweede ‘S’ komt van het Arabische woord ‘al-Sham’, wat formeel gezien zowel Syrië, Levant als Damascus kan betekenen. In de internationale context van de jihad wordt het vertaald als Levant: een historisch-geografische term voor het deel van West-Azië ten oosten van de Middellandse Zee.

ISIS telt 6.000 tot 15.000 strijders, komt voort uit Al-Qaeda-in-Irak en is zich de afgelopen jaren steeds meer gaan mengen in de Syrische burgeroorlog. Meningsverschillen over ideologie en strategie hebben geleid tot een breuk met Al-Qaeda. ISIS is zo extreem dat zelfs Al-Qaeda er niet mee wil worden geassocieerd.

3 Wie heeft het voor het zeggen bij ISIS?

De leider van ISIS is Abu Bakr al-Baghdadi. Veel informatie over wie hij is en waar hij vandaan komt is er niet. Voor zover bekend zijn er twee geverifieerde foto’s van Baghdadi. In 2011 werd hij door de VS aangemerkt als terrorist, er staat een een beloning van omgerekend 7,4 miljoen euro op zijn hoofd.

In tegenstelling tot Al-Qaeda-kopstukken als Osama Bin Laden en Ayman al-Zawahiri spreekt Baghdadi niet in videoboodschappen tot volgelingen. Zijn bijnaam is ‘de onzichtbare sjeik’. Baghdadi is zijn nom de guerre. Volgens de VS heet hij Abu Du’a en werd hij in 1971 geboren in Samarra, ten noorden van Bagdad.

4 Wat wil ISIS?

Een kalifaat stichten: een staat die geregeerd wordt door een opvolger van de profeet Mohammed (een kalief). In dit kalifaat, dat zich moet uitstrekken van Bagdad (Irak) in het oosten tot Beiroet (Libanon) in het westen, dient de shari’a, de islamitische wet, te gelden.

ISIS is sunnitisch, een van de twee grote stromingen van de islam, en werpt zich in Irak op als beschermer tegen de shi’itische regering. ISIS heft belasting op het vervoer van goederen en eist beschermgeld van ambtenaren. De groep is zeer bruut en gewelddadig en lijkt zo angst te willen zaaien bij tegenstanders en ontzag bij volgelingen. De zelfmoordvideo’s en filmpjes van onthoofdingen en kruisigingen die circuleren op het internet, zijn bedoeld om nieuwe jihadisten te werven. Dat lukt ook in Nederland, waar tientallen aanhangers van ISIS zouden wonen.

5 Wat is het verschil tussen sunnieten en shi’ieten?

Sunnieten en shi’ieten zijn de twee grootste vertakkingen binnen het islamitische geloof. Maar ondanks religieuze verschillen (zo kiest een shi’iet een nog levende imam wiens interpretatie van de koran hij volgt, maar is voor een sunniet herinterpretatie van de koran niet mogelijk) leven ze op veel plaatsen met weinig problemen naast elkaar. Sinds de oorlog in Syrië een sektarisch karakter kreeg, stijgen ook elders in de islamitische wereld de spanningen tussen de groepen. Op de achtergrond speelt de strijd tussen Iran (shi’itisch) en Saoedi-Arabië (sunnitisch) om dominantie in de regio.

6 Werkt ISIS samen met anderen?

ISIS bemoeide zich begin vorig jaar voor het eerst met de burgeroorlog in Syrië, waar opstandelingen al sinds 2011 strijden tegen de (alawitisch-)

shi’itische regering van president Bashar al-Assad. Al-Qaeda-in-Irak fuseerde met de Syrische jihadistische rebellengroep Jabhat al-Nusra. Later sprak de leider van al-Nusra van een vijandige overname.

ISIS kreeg het verwijt in Syrië nauwelijks aan het front te vechten tegen Assad, maar alleen bezig te zijn met het controleren van veroverde gebieden, waar de groep een schrikbewind voerde om een islamitisch kalifaat te stichten.

Hoewel ISIS net als Saddam Hussein sunnitisch is, moet de groep niets hebben van de seculiere ideeën van de voormalige Iraakse dictator. Maar ISIS krijgt in de huidige strijd wel hulp van vroegere aanhangers van Saddam.

7Hoe moet het nu verder?

Het zwartste scenario: dat dit het begin is van een langdurige burgeroorlog en mogelijk de opdeling van het land. Irak kan een nieuw Syrië worden. Ook ontstaan door de opmars van ISIS de omstandigheden voor een breder regionaal conflict tussen sunnieten aan de ene kant (Saoedi-Arabië, de golfstaten, sunnitische stammen en terreurgroepen in Irak en Syrië) en aan de andere kant shi’ieten (Iran, Hezbollah in Libanon en het Syrische regime van Assad). Maar zover is het nog niet.

Verder kan Koerdistan een belangrijke rol gaan spelen. Koerden hebben in het noorden van Irak een autonome regio met een sterke, eigen krijgsmacht: de peshmerga. Koerdistan heeft de regering in Bagdad aangeboden te helpen bij de bescherming van Mosul. Koerden hebben altijd op Kirkuk en Mosul geaasd, als onderdeel van hun regio.

De peshmerga is wellicht als enige bij machte de opmars van ISIS te stoppen. Dit leger heeft nu grote delen van Kirkuk in handen. De Koerden claimen die stad als hoofdstad van de autonome regio Koerdistan in Noord-Irak. Kirkuk was eerder nog in handen van de regering, maar het leger is massaal gevlucht. Onder Kirkuk ligt een van de grootste olievelden van Irak.

Als de Iraakse regering niet in staat is het staatsgezag te laten terugkeren in Kirkuk, hoort Kirkuk straks wellicht bij Koerdistan. Het zijn nu de Koerdische strijders die daar vechten tegen ISIS. En die zeggen dat ze de legerbases die ze hebben ingenomen, niet willen teruggeven. Als ze woord houden, is dat een stap in de richting van opdeling van het land.