Door deze films gaan ze geloven in de jihad

Hoe kan het dat zelfmoordvideo’s op internet jongens aanzetten naar Syrië te gaan? Komende week promoveert Pieter Nanninga erop.

Geweren, bommen, gewonden en lijken langs stoffige wegen, een enkel los hoofd. Voor de doorsnee Nederlander, laat staan voor de niet in Allah gelovende, is het moeilijk voorstelbaar dat dit soort beelden enthousiasme kan wekken voor de gewapende strijd. En toch is dat de bedoeling van de video’s die jihadisten wereldwijd verspreiden.

Pieter Nanninga, docent Midden-Oostenstudies aan de universiteit van Groningen, deed onderzoek naar dit soort video’s, in het bijzonder die van As-Sahab, de mediatak van terreurorganisatie Al-Qaeda. Volgende week promoveert hij op het proefschrift Jihadism and Suicide Attacks. Hij heeft er Arabisch voor geleerd en zich verdiept in de symboliek van de beeldtaal. „As-Sahab heeft het genre van de martelarenvideo naar een nieuw niveau getild.”

Nanninga klapt zijn computer open en speelt Winds of Paradise af, een video die sinds 2007 op internet circuleert. De film duikt op onder verschillende namen en met Engelse vertaling (sommige video’s hebben Nederlandse ondertitels). Het is een verzameling getuigenissen over de levens van zeven mannen die in Afghanistan zijn gestorven, met beelden van Osama bin Laden en animaties van een paradijselijk landschap. „De boodschap wordt er als bij slimme reclame ingepompt”, zegt Nanninga: „Moslims, jullie zitten te slapen. Ontwaakt!”

Nanninga heeft alleen onderzoek gedaan naar de inhoud van de films, niet naar de effecten. Hij kan dus niet zeggen hoe de reclameboodschap aankomt bij de ‘consumenten’. „Maar het is wel bekend dat de meeste geradicaliseerde jongens voor hun vertrek naar Syrië veel naar dit soort films hebben gekeken.” Hij kan zichzelf weinig voorstellen bij de boodschap van die video, zegt Nanninga. En hij vermoedt dat die vooral indruk maakt op gelijkgestemden. „Maar ik kan me wel voorstellen dat de beelden van lijdende moslims, dode burgers, gewonde kinderen, effect hebben. Dat hebben ze ook op mij.”

De video’s worden eerst geplaatst op exclusieve sites met wachtwoorden die alleen genodigden hebben. Dan komen ze op toegankelijke fora en ten slotte staan ze op YouTube. Eventjes, want daar worden ze zo snel mogelijk verwijderd omdat de beelden „in strijd zijn met ons beleid wat betreft geweld”, zoals YouTube schrijft. „Het is een kat-en-muisspel”, zegt Nanninga, die daarom alles wat langskomt meteen opslaat. Ook de oudste films die hij bestudeerde, worden nog altijd opnieuw op islamfora geplaatst.

In beeld komt steevast het lijden van de moslims voorbij – vroeger meestal in Afghanistan, tegenwoordig vooral uit Irak of Syrië. Dat lijden wordt getoond in de objectiverende beeldtaal van serieuze nieuwszenders, vaak met beelden die van CNN of Al-Jazeera afkomstig zijn.

Dan wordt de jihad aan de orde gesteld en het martelaarschap als oplossing voor het lijden van de broeders en zusters. Daarna komt de biografie van een of meer martelaren en de boodschap die de martelaar zelf opleest bij wijze van testament. En het eindigt vaak met de aanslag, soms als achtergrond geprojecteerd achter het portret van de martelaar die hem heeft gepleegd. Hoewel er ook onthoofdingen zijn gefilmd, komen relatief zelden slachtoffers van aanslagen in de video’s voor. „De moslimstrijders hebben kennelijk het idee dat vijandelijke burgerdoden geen goede reclame zijn.”

Wat wel in beeld komt: het logo van de productiemaatschappij. Ook in dat opzicht heeft As-Sahab school gemaakt. De filmpjes van tegenwoordig, vaak een stuk amateuristischer dan die van As-Sahab, zegt Nanninga, hebben steevast een logo in de hoek van het scherm. En Nederlandse namen komen ook voorbij: De Basis (een letterlijke vertaling van Al-Qaeda), dewarereligie.nl. „Ze moeten aan branding doen om zichzelf op die fora te onderscheiden van alle andere video’s. Soms begint de film met een vaste leader en een tune, als het achtuurjournaal. En er gaan trailers over het internet die weken tevoren films aankondigen die nog moeten komen.”

Een zo’n trailer kondigt de Nederlandse film Oh oh Aleppo aan – de titel doet vermoeden dat Haagse jihadfilmers achter de camera stonden, hoewel het „weg hier!” in een van de actiescènes nogal Brabants klinkt. De trailer circuleert sinds eind mei, „gepresenteerd” door Shaam al-Malaahim en eindigend met een in het Nederlands gezongen lied over de strijders op het pad van Allah.

Allemaal vaste elementen, zegt Nanninga: „Operational footage, actiebeelden en de zang komt ook altijd terug.” Op het forum Dewarereligie.nl staat onder het tabblad ‘video’s’ een apart onderkopje voor ‘anasheed’, de liederen. „Sommige anasheed zijn miljoenen keren bekeken”, zegt Nanninga. „De zang heeft een sterk emotionerend effect. In de islam zijn muziekinstrumenten taboe, maar zingen is heel belangrijk. De Koran wordt zangerig gereciteerd.”

Op dewarereligie.nl staat de knip-en-plakvideo Soldaten van Allah, waar onder de tonen van een lied over het rechte pad, de ware moslim die een leeuw is en de herovering van de Al Aqsamoskee in Jeruzalem. In deze video zijn overbelichte documentaire beelden doorsneden met scènes uit een speelfilm over de middeleeuwse veroveringen van de Arabieren. De jihadisten in hun pickup-trucks zijn na beelden van ruiteraanvallen gemonteerd. De boodschap is duidelijk, zegt Nanninga: „Dit is een eeuwige strijd die hier wordt gevoerd. Wie zich meldt als jihadstrijder, wordt soldaat in het leger dat in de zevende eeuw met Mohammed heeft gevochten.”

Het is een mannenwereld. „Als er al eens per ongeluk een vrouw in beeld komt, wordt ze onherkenbaar geblurd – zelfs de vroegere Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Condoleezza Rice.”

Nanninga vindt het „geen gemakkelijke films om naar te kijken. Ik heb uren en uren naar jongens gekeken die nu dood zijn. Ik wil niet zeggen dat ik ze sympathiek ben gaan vinden, maar het zijn toch gewone jongens. Een week geleden liepen ze bij wijze van spreken nog hier op de markt en nu zijn ze gesneuveld in de puinhopen van Syrisch stadje.”