Als je ziek genoeg bent, mag je blijven

De rechter beslist morgen of de asielzoekers van de ‘Vluchthaven’ mogen blijven. „Straks moet je tbc hebben om een bed te krijgen.”

Asielzoeker Thomas in de Vluchthaven, een voormalige gevangenis.
Asielzoeker Thomas in de Vluchthaven, een voormalige gevangenis. Foto Hollandse Hoogte

„Ik ben niet gelovig, ik ben geen lid van een politieke partij, ik ben gewoon een burger.” Irene Martens heeft wel een mening over het asielbeleid, en ze bood niet voor niets vrijwillig haar diensten aan bij de demonstranten die nu bekendstaan als de Vluchthavengroep. Maar haar standpunt stond niet vooraf al vast – dat is ingegeven door haar ervaringen van de afgelopen jaren.

Eind 2012 kwam gz-psycholoog Martens in contact met de meer dan 150 asielzoekers die in een grote gekraakte kerk waren getrokken. „Er was behoefte aan psychologische ondersteuning”, hoorde ze. In de kerk werden spreekuren opgezet.

De Vluchtkerk was „een humanitaire ramp”, zegt Martens. „Schimmel op de muren, ratten in de keuken, stront op de grond.” Van psychologische behandeling kon nauwelijks sprake zijn. „Er was geen spreekkamer, geen privacy, geen rust.”

Deze mensen, zegt Martens, hebben een groot deel van hun leven doorgebracht in een land waar ze altijd op hun hoede moesten zijn. En eenmaal in Nederland was er ook geen rust: afwijzing in de asielprocedure, vreemdelingendetentie, overleven op straat. „Die overlevingsknop kunnen ze haast niet uitzetten. Stresshormonen vernauwen hun blik, alles wat ze zien is gevoed door angst.”

Mensen die in de overlevingsmodus staan, zegt Martens, mensen die illegaal over straat zwerven of van kraakpand naar kraakpand gaan, kunnen hun trauma’s niet verwerken, laat staan tot redelijke beslissingen komen. Ze maakt burgemeester Van der Laan van Amsterdam daarom een compliment. Hij heeft met staatssecretaris Teeven (Justitie, VVD) een voormalige gevangenis aan de Havenstraat – terstond omgedoopt tot Vluchthaven – zes maanden lang dienst laten doen als opvangplek voor een selecte groep asielzoekers.

De Vluchthaven, vindt Martens, is iets om trots op te zijn. „In de Vluchthaven zag ik mensen gezonder worden. Er waren weer normalere gesprekken mogelijk. En voor een aantal mensen verliepen de gesprekken met de IND goed, met een verblijfsvergunning als gevolg. Maar de einddatum kwam al in zicht voordat de begeleiding goed en wel gestart was.”

In de Vluchtkerk kon je het woord ‘terugkeer’ niet in de groep laten vallen, zegt Martens, dan raakte iedereen in paniek. „Mijn standpunt was: zie werkelijk alle keuzes die je hebt onder ogen en maak dan een autonome afweging. In de Vluchthaven gingen ze druk met hun dossier aan de slag. Sommigen zijn daadwerkelijk teruggekeerd naar hun land – en zij worden door de rest van de groep niet als verraders beschouwd. Maar daarmee zijn de veiligheidsrisico’s in landen van herkomst en de mankementen in het asielbeleid niet opgelost.”

Maar, zegt ze, „je snapt wat er gebeurt als de overblijvers na morgen weer op straat komen te staan”. Morgen dient een kort geding dat de asielzoekers aanspanden tegen de gemeente, die de voormalige gevangenis op last van Teeven zal laten ontruimen. Daarna is er geen opvang meer. Alleen voor mensen die zo ziek zijn dat ze in een bed moeten worden verpleegd, wordt een uitzondering gemaakt. Artsen van de GGD en zorginstelling Equator moeten dat vaststellen, dan mogen ze naar een tijdelijke zieken- of crisisopvang.

Toptien van schrijnende gevallen

Martens heeft gemengde gevoelens. Zij heeft eind vorig jaar in overleg met de GGD hetzelfde moeten doen toen de groep naar de Vluchthaven zou gaan. De gemeente had eerder 159 man door Vluchtelingenwerk laten registreren. Die werden automatisch toegelaten. Maar het aantal groeide tot over de tweehonderd.

Martens zegt dat de GGD haar vroeg om een ‘Toptien aan schrijnende gevallen’, nadat de burgemeester haar vroeg zicht te bieden op wie buiten die groep van 159 nog ‘kwetsbaar’ was. Die konden mogelijk, in uitzondering op het landelijk beleid, toch basale opvang krijgen. „Samen met de vrijwillige artsen heb ik, met toestemming van de asielzoekers, informatie verzameld over wie bij ons in beeld was. Het was een last-minute klus vanwege de op handen zijnde verhuizing. Maar ’s avonds dacht ik bij mezelf: wat zit ik eigenlijk te doen? Ik maak een lijst met wie ziek genoeg is voor de ziekenboeg en wie fit is voor de straat.”

„Ik schaam me dood”, mailde ze aan de burgemeester. „Dat je als ongedocumenteerde een ziekte of een stoornis moet ontwikkelen om aanspraak te mogen maken op basisvoorzieningen.” De selectie werd volgens haar gemaakt op oneigenlijke gronden. Want wie vandaag medisch te gezond is om in een bed te moeten worden verpleegd, leeft morgen op straat. Ze mogen zelfs geen gebruik maken van de daklozenopvang. „Uiteindelijk zal iedereen ziek worden, verloederen of in handen vallen van uitbuiters”, aldus Martens.

Op een matje op de vloer

Op maandag had ze een lijst van 32 namen. „Mensen van wie ik, na overleg met andere hulpverleners en artsen had vastgesteld, dat zij om medische redenen kwetsbaar waren. ‘Zoveel plekken hebben we niet’, zei de gemeenteambtenaar. Uiteindelijk konden er 28 mensen worden opgevangen. De andere vier moesten naar een kerk, waar ze maanden op een matje op de vloer hebben geslapen.”

Ze krijgt nog altijd hartkloppingen als ze eraan denkt dat zij hieraan heeft meegewerkt. En ze snapt de artsen niet die dat nu weer doen. Ze doen het ook niet allemaal. De medische hulpverleners van de katholieke hulporganisatie Kruispost hebben zich teruggetrokken. Ook bij de GGD wordt fel gediscussieerd, weet Martens. En ze hoorde Van der Laan tegen de gemeenteraad zeggen: „Het is haast niet te begrijpen dat je in Nederland tbc moet hebben om een bed te krijgen.” Maar zo is het wel, na de ontruiming van de Vluchthaven.