Forum moest en zou aan zijn einde komen

Na het moeizame vertrek van een bestuurder met een hoog salaris krijgt Forum een nieuwe bestuurder. Die verdient nog meer en hij wijdt zijn tijd maar aan één ding: het opheffen van Forum. De medewerkers weten van niets.

Publicaties van Forum
Publicaties van Forum

De medewerkers vermoeden het al een tijdje, maar op 6 mei komt dan de brief. Hun geliefde Forum, een kennisinstituut voor multiculturele vraagstukken, houdt op te bestaan. De medewerkers denken nog altijd dat het ministerie van Sociale Zaken hierover heeft beslist. In de brief schrijft interim-bestuurder Rob Dortland van Forum dat „de forse subsidiekorting en de eisen van de subsidiegever Forum helaas geen andere keuze laten dan het afbouwen van de organisatie [...]”.

In het echt ging het heel anders.

De wens om het instituut op te heffen, komt van Forum zelf. De interim-bestuurder en de raad van toezicht onder leiding van Tjibbe Joustra (voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid) hebben hier bijna een jaar voor gelobbyd bij het ministerie. Het zorgt voor een opmerkelijk politiek spel dat voor medewerkers geheim wordt gehouden.

Een reconstructie, op basis van vertrouwelijke e-mails, interne documenten en gesprekken met betrokkenen.

Politieke dekking

De problemen bij Forum zijn voor het eerst zichtbaar in 2011. Geruchten over intimiderend gedrag en belangenverstrengeling van de toenmalig bestuurder bereiken de kranten, en ook de hoogte van zijn salaris. Er komt tijdelijk een bestuurder naast hem, maar het gerommel blijft. De subsidie aan Forum wordt gehalveerd. De ondernemingsraad vecht de reorganisatie aan. De bestuurder stapt op.

Het weerhoudt de raad van toezicht er niet van een nieuwe bestuurder aan te stellen die nog meer verdient. Rob Dortland rekent 1.200 euro per dag, exclusief btw. Hij werkt drie dagen per week. Het is een riant salaris voor een stichting die van subsidie bestaat. De oud-topambtenaar gaat voortvarend aan de slag. Nog voor hij weet hoe het er in het instituut aan toe gaat, schrijft hij al op zijn eerste werkdag op 15 mei 2013 een vertrouwelijke notitie:

„I. Opdracht RvT: onderzoek de levensvatbaarheid van Forum met 46 % minder subsidie.

II. Voorlopige conclusie: Forum is niet levensvatbaar.”

Van die eerste, voorlopige conclusie zal hij niet meer afwijken. Het opheffen van Forum komt in overleggen met de raad van toezicht in de maanden erna met gevoel voor understatement het „alternatieve” plan te heten. De werknemers denken al die tijd dat Dortland druk bezig is het instituut weer gezond te maken.

„Hef Forum op”, stelt Dortland op 18 juni in een presentatie aan de raad van toezicht, „maar behoud de functie”. Met dat laatste bedoelt hij dat tien tot vijftien medewerkers zullen worden ondergebracht in andere organisaties. Bij het opheffen van het instituut komt wel wat kijken. „Politieke dekking” bijvoorbeeld. Een goed sociaal plan. Het voorkomen van juridische problemen.

Voor al die voorwaarden is de steun van het ministerie van Sociale Zaken (SZW) noodzakelijk. Wat zou het fijn zijn als niet Forum zelf, maar het ministerie het besluit zou nemen is de gedachte. De afspraak is daarom dat Joustra „overweegt een poging te doen om SZW te verleiden om de raad van toezicht schriftelijk opdracht te verstrekken tot het uitwerken van een concreet nieuw alternatief voor Forum als instituut” – lees: opheffing.

Opties om het instituut overeind te houden worden vanaf dan nauwelijks meer serieus genomen.

Als eind juni bekend wordt dat het kabinet moet bezuinigen, mailt Dortland aan Joustra: „Wilde gedachte: zou het in het kader van een nieuwe bezuinigingsronde van het kabinet niet denkbaar zijn dat [...] SZW er voor kiest Forum op te heffen?” Het zou zo nog meer op overmacht kunnen lijken, wat juridisch goed uitkomt. Het is een van de vele discussies over de te volgen tactiek, die voorafgaan aan maandag 8 juli. Op die datum is een gesprek op het ministerie gepland, waarin vrijwel de hele raad van toezicht en de bestuurder hun zorgen zullen uitspreken over de toekomst van hun eigen instituut.

Vier dagen voor dat belangrijke gesprek vindt per e-mail weer overleg plaats. Alle gesprekken over het opheffen van Forum gaan via de privémail van de bestuurder.

„Beste Tjibbe”, schrijft Dortland. „Laten we aannemen dat SZW er [...] mee instemt dat RvT en SZW gezamenlijk [...] Forum gaan opheffen”. Dan moeten ze een jurist en een communicatiedeskundige hebben klaarstaan. Media zullen „zeker los gaan op een opheffing van Forum”.

De interim-bestuurder stelt – nog zonder overleg met het ministerie – alvast een verklaring op waarin het ministerie en de raad van toezicht verklaren het beide niet meer te zien zitten.

Maar zo makkelijk gaat het niet. Het ministerie is dan nog helemaal niet van plan de subsidie stop te zetten.

Het ministerie stuurt een paar dagen later de raad van toezicht van Forum een brief over de bijeenkomst, waarin het vragen stelt over „de continuïteit van de organisatie”. Het ministerie wil weten of Forum wel voldoende kwaliteit kan leveren. Een strenge brief, maar eentje waaraan volgens een ambtenaar in een mailwisseling met Dortland „nadrukkelijk geen conclusies” kunnen worden verbonden.

Concepten van deze brief van het ministerie zijn dan al eindeloos heen en weer gestuurd tussen het ministerie en het instituut. „Tjibbe” wil „de term reorganisatie niet gebruiken”, schrijft Dortland aan de directeur Integratie en Samenleving van het ministerie, „dus dat heb ik aangepast”. Zij, Afke van Rijn, accepteert dat, al vindt ze het „wel wat gekunsteld”. Ze mailt een versie terug na opmerkingen van haar baas. Die wil het „in deze fase” nog helemaal niet hebben over „omvorming” van het instituut.

Zodra de strenge brief van het ministerie binnen is, stelt Dortland zijn medewerkers in een bijeenkomst ervan op de hoogte. Hij hoopte nog deze week meer duidelijkheid te kunnen geven over de reorganisatie, zegt hij. Maar nu, na deze indringende brief van het ministerie is alles anders. Waren de raad van toezicht en de bestuurder eigenlijk vooraf op de hoogte van de brief, wil een medewerker weten. De bestuurder ontkent dit. „De brief kwam voor de bestuurder zelf net zo onverwacht als voor de medewerkers”, staat in het verslag van de bijeenkomst.

Het spel gaat door

Eind juli moet Forum met een antwoord komen op de strenge brief van het ministerie. In een eerste versie staat dat Forum niet aan de strenge eisen van het ministerie kan voldoen. Er is een gebrek aan tijd, geld en kwaliteit. Dit „heeft bij de Raad van Toezicht geleid tot het voornemen om Forum als stichting te ontbinden.”

Maar de raad van toezicht durft het toch niet zelf aan. In een volgende versie is de zin aangepast. De toezichthouders hebben dan besloten toch nog eens te proberen „de bal weer terug te leggen” bij het ministerie, schrijft de bestuurder. Al bestaat volgens hem het risico dat het ministerie er wellicht niet in meegaat „en de zwarte piet, op wat voor manier dan ook, weer teruglegt”.

Dortland stelt voor een zin als deze aan het ministerie te schrijven: de raad kan zich voorstellen „dat u als subsidiënt laat verkennen” of Forum wel aan de eisen kan voldoen. Het ministerie zal vervolgens samen optrekken met de raad van toezicht. Dortland stelt zich voor dat het ministerie dan „onder dankzegging aan de medewerkers en de RvT van Forum voor de jarenlange bewezen diensten, dat moeilijke maar moedige besluit van de RvT aanvaardt.”

Hij krijgt zijn zin. In januari van dit jaar gaat het ministerie er nog van uit dat, „mocht zich een acute situatie voordoen” op het gebied van radicalisering, Forum daar „meteen op kan inspelen”. Maar de verkenner komt er. De uitkomst is voorspelbaar. Het instituut wordt opgeheven, zo maakte deze krant vrijdag bekend.