Strijd om Juncker gaat over macht in EU

Vier Noord-Europese leiders willen zelf beslissen wie de nieuwe Commissiebaas wordt.

Zo ziet een minitop te water eruit. De Zweedse premier Fredrik Reinfeldt nam gisteren de Britse premierDavid Cameron, de Duitse bondskanselierAngela Merkel en premierMark Rutte mee uit roeien, in de buurt van zijn buitenverblijf bij Harpsund, 120 kilometer ten westen van Stockholm. Reinfeldt roeit. Ze bespraken veel onderwerpen, onder meer het voorzitterschap van de Europese Unie.
Zo ziet een minitop te water eruit. De Zweedse premier Fredrik Reinfeldt nam gisteren de Britse premierDavid Cameron, de Duitse bondskanselierAngela Merkel en premierMark Rutte mee uit roeien, in de buurt van zijn buitenverblijf bij Harpsund, 120 kilometer ten westen van Stockholm. Reinfeldt roeit. Ze bespraken veel onderwerpen, onder meer het voorzitterschap van de Europese Unie. Foto AFP

Twee weken na de Europese verkiezingen dreigt een nieuwe politieke crisis in de Europese Unie, de eerste grote sinds de eurocrisis.

De confrontatie spitst zich toe op de vraag wie de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie moet worden. Maar de strijd gaat over meer: wie heeft het voor het zeggen in de Unie – het Europees Parlement of de lidstaten? En kan het Verenigd Koninkrijk lid blijven van de EU?

Vanochtend en gisteren kwamen vier Noord-Europese leiders bijeen voor een informele minitop in Zweden: de Zweedse premier Fredrik Reinfeldt, de Duitse bondskanselier Angela Merkel, de Britse premier David Cameron en premier Mark Rutte (VVD).

Alle vier hebben ze grote bedenkingen bij de vanzelfsprekendheid waarmee het Europarlement de Luxemburgse oud-premier Jean-Claude Juncker naar voren heeft geschoven als de nieuwe baas van de Commissie. Zijn christen-democratische EVP-fractie werd op 25 mei de grootste.

Voor Cameron is Juncker ronduit onacceptabel. Hij vindt de federalistische Luxemburger bij het oude EU-meubilair horen. Op Twitter schreef Cameron gisteren dat Juncker het „niet” moet worden. Cameron werd in eigen land pijnlijk verslagen door het anti-Europese UKIP. Vanochtend zei Cameron in een persconferentie in Zweden dat het „niet helpt” als de EU nu verkeerde beslissingen neemt. De premier heeft een referendum over het Britse EU-lidmaatschap beloofd als hij volgend jaar wordt herkozen.

Landen als Zweden willen een Britse uittreding uit de EU afwenden. Zo’n ‘Brixit’ kan het evenwicht in de EU tussen Noord en Zuid verstoren. „Het is van het grootste belang voor de rest van Europa dat het Verenigd Koninkrijk in de EU blijft”, zei Reinfeldt voorafgaand aan het overleg.

Afzonderlijke EU-landen kunnen kandidaten niet meer, zoals vroeger, vetoën. Een meerderheid van lidstaten kan beslissen. Maar Merkel vindt dat zo’n belangrijk besluit niet zonder Londen genomen kan worden: ook zij wil de Britten in de Unie houden. Vanochtend herhaalde Merkel dat ze Juncker steunt, maar ze benadrukte ook dat er een „compromis” moet worden gevonden. Ze verwees naar de taak die Herman Van Rompuy, de voorzitter van de EU-regeringsleiders, heeft gekregen om een oplossing te vinden.

Cameron kan proberen om een ‘blokkerende minderheid’ op te tuigen tegen Juncker. Op de steun van Zweden en Hongarije kan hij rekenen, maar dat is niet genoeg. Hij heeft Nederland nodig plus één groot land, zoals Duitsland of Italië. Premier Rutte is niet uitgesproken vóór Juncker, maar ook niet tegen. Hij noemde het vanochtend „geen automatisme” dat één van de leiders van de grootste Europese fracties de Commissiebaas wordt.

Andere namen die worden genoemd zijn die van IMF-baas Christine Lagarde, de Ierse premier Enda Kenny en de Deense premier Helle Thorning-Schmidt.

Tot gisteren viel Cameron Juncker niet persoonlijk af. Maar uit de duidelijk ingestoken campagne die Tory-gezinde kranten voeren (The Sun: ‘Is hij de meest gevaarlijke man van Europa?’) kon al worden afgeleid wat de inzet van Londen is. In diplomatieke kringen groeit de ergernis over de openlijke Britse strijd tegen Juncker.

Juncker voerde tijdens de EU-verkiezingen campagne als ‘Spitzenkandidat’ (lijsttrekker) voor het Commissievoorzitterschap. Ook andere Europese fracties hadden voor het eerst eigen kandidaten, om te voorkomen dat regeringsleiders uit eigen kring iemand zouden aanwijzen, zoals in het verleden. Maar wat het Europarlement ziet als democratisering wordt door regeringen ervaren als ‘machtsgreep’.

In het Lissabon-verdrag (2009) krijgt het parlement wel meer te zeggen in de benoemingsprocedure, maar er staat niets over ‘Spitzenkandidaten’. Hiermee instemmen betekent voor regeringsleiders macht afstaan. Merkel zei in Zweden dat „ook het Europees Parlement” zich aan het verdrag moet houden. Maar het overboord gooien van het ‘Spitzenkandidaten’-idee, vlak na de EU-verkiezingen, wordt in de Duitse pers uitgelegd als kiezersbedrog. Merkel riskeert ruzie met haar coalitiepartner SPD, die het concept volmondig omarmt: de SPD’er Martin Schulz was de sociaal-democratische Spitzenkandidat.

Wordt het Juncker, dan heeft de Luxemburger nu al een probleem: al voor zijn aantreden is hij door het slijk gehaald. Haalt Juncker het niet, dan heeft Europa een probleem: het Europarlement zal een hoge prijs eisen. Het spel rond de commissievoorzitter mag dan nu openbaar zijn en zelfs op Twitter worden gespeeld, het dreigt zo wel alleen maar verliezers op te leveren.