Foute vrienden zijn ook blank

Recht Folkert Jensma

Pas na je 22ste ben je (eventueel) crimineel. Daarvoor ben je gewoon adolescent, dan is crimineel gedrag ‘normaliteit’. En etnische afkomst is onzin.

Crimineel gedrag komt door de buurt waar je woont en de vrienden die je er maakt. Dat is écht alles. Het vingerwijzen naar de islam, naar de Marokkaanse of Antilliaanse cultuur, naar onmachtige ouders – het kan ophouden want het is feitelijk niet waar.

Ik las deze conclusie van een langjarig onderzoek onder Rotterdamse straatjeugd tot nu toe pas in twee kranten. Maar het is volgens mij wel het belangrijkste nieuws over jeugdcriminaliteit in jaren. Ook van het soort dat meteen weer wegwaait in het publieke voorkeursdenken van dit moment. Onder algemene tevredenheid werd begin deze eeuw immers een taboe doorbroken. Dat van de etnische misdaad, de criminele Marokkaanse onderklasse, waarin ‘we eindelijk’ de culturele oorzaken mogen benoemen en over een achterlijke cultuur en verkeerde religie spraken. Waarna een giftige kluwen van vooroordelen en xenofobe sentimenten discriminatie op de arbeidsmarkt, in het onderwijs en in politiegedrag veroorzaakte.

Sindsdien zien werkgevers en ordehandhavers Marokkanen en Antillianen als overlastgevers, onbetrouwbaar en geneigd tot crimineel gedrag. Over het ontremde politieke debat waarin generaliseren troef is en criminaliteit en cultuur uitwisselbaar, heb ik het maar niet. Waarbij dan de oververtegenwoordiging van allochtonen in de gevangenis als ultiem argument werd gebruikt. In dit langetermijnonderzoek van Bureau Driessen blijkt dat op wijkniveau die oververtegenwoordiging nauwelijks bestaat. Noch in de politiecijfers, noch in zelfrapportage is er een significant verschil tussen blanke en gekleurde jeugd. Er is een ‘zeer geringe oververtegenwoordiging’. Die wordt „waarschijnlijk veroorzaakt door de wijze waarop de sociale omgeving reageert op allochtone jeugd”. Er wordt over Marokkanen en Antillianen eerder geklaagd en eerder aangifte gedaan. De politie zal tegen een allochtone jongen sneller optreden dan tegen een blanke „onder vergelijkbare omstandigheden”. Oorzaak: diep gewortelde opvattingen in de samenleving dat cultuur en etniciteit criminogene factoren zijn.

Allochtone jongens zijn inderdaad ‘miniem oververtegenwoordigd’, aldus het onderzoek. Maar etniciteit „heeft geen enkele relevantie voor hun criminele gedrag”. Er is expliciet uitgezocht of deze jongens extra risico lopen op crimineel gedrag door hun sociale positie, persoonlijke factoren, het gedrag van de ouders, hun religieuze of culturele achtergrond. Het antwoord bleek steeds nee. „Niet wat een jongere denkt is belangrijk, maar met wie hij optrekt.”

Jeugdcriminaliteit van 12 tot 18 is louter een sociaal fenomeen en nauwelijks te herleiden tot individuele kenmerken. Pas na een jaar of zes beginnen persoonlijke factoren zoals aanleg een rol te spelen. En pas na het 22e jaar kun je van criminelen spreken, afhankelijk van hun gedrag. Tot die leeftijd vertoont iedere adolescent in de onderzochte wijken crimineel gedrag: dat behoort volgens de onderzoekers sowieso ‘tot de normaliteit’.

Jeugdcriminaliteit voorkomen via kennisoverdracht en onderwijs is tijdverspilling. Met de kennis van normen en waarden is niks mis. Scholen zijn alleen relevant als ontmoetingsplaatsen, ook voor foute vrienden. Jeugdcriminaliteit blijkt een zelfversterkend fenomeen. Foute vrienden hebben méér invloed dan brave vrienden. In het algemeen blijken factoren die jeugdcriminaliteit versterken krachtiger dan factoren die remmen of dempen. De allesbepalende factoren voor crimineel gedrag zijn de buurt en de vriendennetwerken: belangrijker dan school of familie. Als de politie iets kan bereiken dan is het dus daar, in de buurt: met scherper toezicht en het verstoren van groepen, liefst in een vroeg stadium.

Met projecten gericht op ‘Marokkaanse’ of ‘Antilliaanse jeugd’ kan beter opgehouden worden. Er zijn geen specifieke culturele achtergronden van crimineel gedrag gevonden. Criminaliteit is sociaal bepaald en buurtspecifiek. Niet cultureel of etnisch. Iedereen begrepen?