Het is oorlog, maar Syrië gaat ‘gewoon’ stemmen. Zes vragen en antwoorden

Grote portretten van de Syrische president Bashar al-Assad in hoofdstad Damascus.
Grote portretten van de Syrische president Bashar al-Assad in hoofdstad Damascus. Foto EPA/ Youssef Badawi

Het land zit nog midden in een burgeroorlog waarvan het einde niet in zicht is, maar dat weerhoudt Syrië er niet van vandaag gewoon verkiezingen te houden. Waarom gebeurt dit? Zijn er buiten huidig president Assad überhaupt andere kandidaten? Mag en kan iedereen wel stemmen? Zes vragen en antwoorden.

1. Waarom wordt er vandaag gestemd?

Een kort, formeel antwoord: omdat de Syrische grondwet dat voorschrijft. President Assads tweede termijn van zeven jaar zit erop en dat betekent dat er nieuwe verkiezingen moeten komen. Maar toch lijkt het vreemd, stemmen terwijl het land verscheurd is, er een versplinterde oppositie is, mensen massaal het land ontvlucht zijn en er dagelijks nog tientallen mensen om het leven komen door geweld. Het is precies de reden waarom het Westen en de Syrische oppositie de verkiezingen een farce noemen, dat ze alleen dienen ter bevestiging van de status van Assad.

Het moment van de stembusgang komt Assad dan ook niet slecht uit. Zijn troepen zijn de afgelopen maanden in het offensief, mede dankzij de steun van de Libanese militante beweging Hezbollah. Assad zegt met nieuwe overtuiging dat de rebellen geen bedreiging meer voor hem vormen. De verkiezingen zijn een mooie gelegenheid om zijn succes uit te dragen, de rebellen te demoraliseren, en zich te profileren als de legitieme vertegenwoordiger van het Syrische volk.

2. Hoe is de situatie in het land nu?

Syrië is nog steeds verdeeld en verscheurd en aan de burgeroorlog komt voorlopig geen eind. Maar waar er lange tijd een patstelling tussen de verschillende rebellengroepen en het regime van Assad was, heeft laatstgenoemde weer de bovenhand in de strijd.

Het regime kreeg vorig jaar al grip op het gebied tussen hoofdstad Damascus en kustplaats Latakia, de geboorteplaats van Assad. De stad Qusair kwam in handen van Hezbollah. In maart van dit jaar kwam de regio Qalamoun, bij de grens met Libanon, definitief terug in handen van het regime.

Een andere belangrijke morele overwinning boekte hij begin mei. Toen trokken de laatste rebellen zich terug uit de stad Homs, een van de grootste steden van Syrië en een van de eerste waar er op grote schaal opstand ontstond tegen Assads regime. Onze correspondent in Egypte Gert van Langendonck noemde het destijds een belangrijke ontwikkeling:

“De val van Homs is zowel strategisch als symbolisch van groot belang. Het regime heeft de laatste tijd een reeks van successen geboekt. Met de val van Homs verdwijnt niet alleen een bastion van de oppositie; het wil ook zeggen dat het regime opnieuw de controle heeft over de weg van Damascus naar de regio van Latakia, de thuisbasis van de alawieten die het regime domineren.”

Wie heeft wat in handen in Syrië?

Wie heeft wat in handen in Syrië? Infographic AFP

Persbureau AFP heeft ook nog een infographic met de verschillende groeperingen die betrokken zijn bij de oorlog:

De versplintering goed zichtbaar.

De versplintering goed zichtbaar. Infographic AFP

3. Doen er eigenlijk nog anderen mee?

Ja, en dat mag voor het eerst. Sinds de staatsgreep van de Ba’ath-partij van vader Assad waren verkiezingen in feite een referendum: Syriërs konden slechts voor of tegen Assad of zijn vader stemmen. Tijdens de vorige ‘verkiezingen’, in 2000 en 2007, had Bashar Assad dan ook geen tegenstand en werd hij met een overweldigende meerderheid gekozen. In 2007 was dat 98 procent.

Maar is dit unicum ook maar iets waard? Nee, weinig. 24 kandidaten meldden zich aan om het tegen Assad op te nemen, maar uiteindelijk werden er maar twee door het Constitutionele Hof goedgekeurd. De regels schrijven namelijk voor dat kandidaten de afgelopen tien jaar in Syrië moeten hebben gewoond en geen andere nationaliteit mogen hebben. Hierdoor vallen veel oppositieleden af die naar het buitenland zijn gevlucht.

De overgebleven tegenstanders voor Assad, Maher Hajjar, ondernemer en parlementslid, en Hassan Nouri, een voormalig hoogleraar economie die in de Verenigde Staten heeft gestudeerd, zijn ook niet echt te bestempelen als oppositie. Onze Midden Oosten-redacteur Toon Beemsterboer noemde ze gisteren in NRC Handelsblad (€) “onbekende figuren, stromannen van het regime”:

“Tekenend was het interview dat Hassan al-Nouri gaf aan persbureau AP. Hij had niets dan lof voor de Syrische president. De manier waarop Assad de burgeroorlog aanpakt, toont aan dat hij een “groot leider” is. Het enige puntje van kritiek dat hij over zijn lippen kreeg, was dat ministers in de regering van Assad de economie hebben verwaarloosd.”

4. Kan iedereen overal stemmen?

Nee, bij lange na niet. Om te beginnen zijn er vanwege de al drie jaar durende burgeroorlog van de 22 miljoen inwoners die Syrië voor die oorlog telde drie miljoen gevlucht en zeven miljoen anderen ontheemd. Dan zijn er volgens Haaretz ook nog eens meer dan een miljoen mensen die niet zullen kunnen stemmen, omdat ze hun identiteitsbewijzen zijn kwijtgeraakt gedurende de strijd in het land. Zonder documenten mogen ze van de verkiezingscommissies niet stemmen.

Daarnaast stemmen alleen mensen in de gebieden in het land die in handen zijn van het regime. In de gebieden waar rebellen de macht hebben - het noorden en het oosten vooral - zal niet gestemd worden. Dus blijft er over: hoofdstad Damascus, Assads geboorteprovincie Latakia en enkele andere grote steden in het midden van het land. Het kan zo zijn dat er mensen uit de gebieden die niet in handen zijn van het regime proberen over te steken om toch te kunnen stemmen, zegt Beemsterboer, maar dat zullen ze volgens hem niet snel doen. Het risico, “vooral voor mannen”, om te worden opgepakt is te groot.

Volgens Haaretz zijn er nog zo’n zes miljoen stemgerechtigden over in het land. Het regime houdt het echter op nog vijftien miljoen.

Mensen met de Syrische nationaliteit die permanent in het buitenland verblijven, hebben daarnaast nog de kans gekregen om te stemmen. Vorige week al werden er ambassades opengesteld voor stemmers. Het zou gaan om zo’n 300.000-500.000 stemgerechtigden. Vluchtelingen mogen niet stemmen, schrijft Haaretz, omdat anders de situatie zou kunnen ontstaan dat de tegenstanders van Assad een meerderheid behalen in de verkiezingen in het buitenland.

Het liep nergens echt storm, schreef Beemsterboer gisteren, behalve in Libanon:

“De enorme toestroom was niet verwonderlijk. De ambassade was het enige stemlokaal voor de naar schatting 1,5 miljoen Syrische vluchtelingen in Libanon. De kiezers waren gemobiliseerd door pro-Syrische groepen, de bussen waren betaald. De beelden zullen bij veel Syriërs het gevoel hebben versterkt dat het tij in de burgeroorlog is gekeerd ten gunste van het regime. En dat is precies wat Assad beoogt.”

Uiteindelijk blijft de vraag over óf iedereen wel gaat stemmen. Deze verkiezingen zijn bij voorbaat al zo’n gelopen race, dat veel stemgerechtigden die tegen Assad zijn wellicht niet eens de moeite nemen dat ook met hun stem kenbaar te maken.

Syriërs in Libanon staan in de rij voor de ambassade om te stemmen.

Syriërs in Libanon staan in de rij voor de ambassade om te stemmen. Foto AFP/ Joseph Eid

5. Zullen de verkiezingen eerlijk en rustig verlopen?

Het regime en zijn bondgenoten zeggen vanzelfsprekend dat de verkiezingen eerlijk zullen verlopen, de oppositie en het Westen van niet. Hoe eerlijk kun je bij voorbaat verkiezingen noemen als zo’n klein deel van de stemgerechtigden überhaupt nog in het land is, alleen door het regime gecontroleerde gebieden mogen stemmen én als er van echte oppositie geen enkele sprake is?

Dan is nog de vraag of de stembusgang zelf eerlijk zal verlopen. Er zullen geen westerse waarnemers in het land zijn, meldde een Syrische onderminister van Buitenlandse Zaken aan CNN. Niemand uit de VS, niemand uit de EU, niemand van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE). Maar er zijn wel waarnemers, schrijft AFP. Het zijn alleen allemaal bondgenoten van het regime van Assad. Er waren al mensen uit Rusland en Libanon aanwezig voor de verkiezingen. Met een Iraanse delegatie komen volgens een functionaris verder waarnemers uit Oeganda, Zimbabwe, Bolivia, de Filippijnen, Venezuela en Tadzjikistan mee.

Rustig zullen de verkiezingen zeker niet verlopen. In de aanloop ernaartoe zijn de afgelopen dagen al tientallen mensen gedood bij aanvallen in miljoenenstad Aleppo, meldde het Syrische Observatorium van de Mensenrechten gisteren, schreef persbureau AP. Rebellen proberen wijken die nu in handen zijn van het regime te heroveren en op z’n minst de stembusgang te verstoren. Verdere onrust wordt vandaag verwacht.

6. Zal er iets veranderen door de uitslag?

Daar lijkt het niet op. De onvermijdelijke overwinning voor Assad zal vooral moreel van betekenis voor hem zijn, zo schreef Beemsterboer gisteren:

“Zijn herverkiezing zal een demoraliserend effect hebben op de versplinterde rebellen, die al jaren vechten om hem ten val te brengen en de afgelopen maanden in het defensief zijn gedrongen. Met hulp van Hezbollah heeft het regime vrijwel het hele gebied tussen Damascus en de kustprovincie Latakia heroverd. De recente val van Homs, ooit de ‘hoofdstad van de revolutie’, was ook een morele overwinning. Hierdoor kan Assad met nieuwe stelligheid zeggen dat de rebellen geen bedreiging meer voor hem vormen, wat ook steeds meer westerse landen zijn gaan geloven.”

Een portret van Assad in Damascus.

Een portret van Assad in Damascus. Foto EPA/ Youssef Badawi

Bovendien lijkt een herverkiezing het definitieve einde van het vredesoverleg, dat onder de naam Genève-2 gevoerd werd. Het doel van dat overleg was om een overgangsregering op te zetten, waarin zowel het regime als de oppositie zitting zou nemen. De besprekingen waren gedoemd te mislukken, aangezien beide partijen totaal niet bereid zijn concessies te doen. Met deze verkiezingen bevestigt Assad nog eens dat hij zichzelf ziet als de enige legitieme leider van Syrië. En dus lijkt het nu helemaal klaar met dat overleg.

Lakhdar Brahimi, de Syriëgezant namens de Arabische Liga en bemiddelaar tijdens het overleg, besloot er half mei mee te stoppen. Dat deed hij vooral omdat hij gefrustreerd was over Assads beslissing toch gewoon verkiezingen te houden. Hij had in maart al gewaarschuwd voor de negatieve gevolgen van verkiezingen voor het vredesoverleg.

Met dank aan Midden-Oostenredacteur Toon Beemsterboer