Van wethouders hoef je niet heel hun verleden te weten

Maakt u zich geen zorgen, mij mankeert niets. Maar om bureaucratische redenen stuurde de verzekering me naar de arts, en de arts gebood me van alles uit te trekken, en toen ik min of meer ontkleed voor haar stond, bekeek ze me peinzend en vroeg: „Ken ik u niet ergens van? U komt me zo bekend voor.”

Wat moet ik zeggen? Ik heb er zo’n hekel aan te worden bekeken? Nee, de afweermechanismen van mijn ego leiden gelukkig steevast tot meer theoretische bespiegelingen. Zoals de afweermechanismen van ieders ego meestal wel leiden tot het innemen van intellectuele standpunten en het doen van politieke uitspraken. Dat is maar goed ook. Zonder ego en afweer zou er nooit een intellectueel debat op gang komen.

Dus zal ik u maar gewoon vertellen dat de Duitse schrijfster Juli Zeh vorige week aan Angela Merkel heeft gevraagd of die nog van plan is antwoord te gaan geven op haar brief van juli 2013 over het afluisterschandaal van de NSA. Wij Europeanen willen niet worden bekeken, beluisterd en bespied, zei Zeh.

Ditmaal spoorde ze Merkel ook aan haast te maken met een digitale agenda. Die zou moeten gaan over meer dan privacy alleen. Over meer dan ongewenst bekeken worden. In haar artikel in Die Zeit – ‘Warum schweigen sie, Frau Merkel?’ – vertelt Zeh wat er op de digitale agenda moet staan. „We hebben met technologieën te maken die onze levensrealiteit tot in de diepste kern van het humanistisch wereldbeeld veranderen. Het gaat dus om de vraag hoe we in Duitsland en Europa de komende vijftig jaar willen leven.”

Wat dat betekent? Volwassen nadenken. Vragen opwerpen. Wetten maken. Grenzen stellen. Patati, patata. We weten het allemaal wel, Frau Merkel en wij, maar we doen het niet.

Wat mij en mijn ego intussen bezighield, terwijl we al die deftige Duitse dingen lazen over ‘Massenüberwachung’ en het streven naar volledige controle van het menselijk gedrag – ‘das Erreichen von Vorhersehbarkeit und damit Steuerbarkeit von menschlichem Verhalten im Ganzen’ – was de gedachte aan totalitarisme. Nauwkeuriger gezegd, de voors en tegens van het totalitarisme. Want je ego kan wel beweren dat die er een persoonlijke hekel aan heeft, maar in een intellectueel debat is dat als argument wat mager.

Deze tijd neigt sterk naar totalitarisme. Het uitoefenen van totale controle over het dagelijks bestaan van mensen, op ieder denkbaar gebied. Dat zit niet alleen in opslag van persoonsgegevens, al dan niet illegaal, maar het is te vinden in alle bezigheden van staat en maatschappij. De totalitaire tendens in de maatschappij valt niet alleen op doordat iedere particuliere organisatie tegenwoordig je paspoort opvraagt, maar je ziet die tendens zelfs in het integriteitsonderzoek naar toekomstige wethouders.

Je zou van wethouders willen weten hoe hun morele oordeel werkt en wat hun motieven voor handelen zijn. In plaats daarvan wordt hun verleden tot in de irrelevantste details nagelopen en gecheckt. Dat heeft niets meer te maken met integriteitsbeleid, het komt voort uit een totalitair verlangen volledig greep te krijgen op gedrag van medeburger en medemens. ‘Das Erreichen von Vorhersehbarkeit’.

Hoe onrustiger en ongrijpbaarder de politieke bewegingen in Europa en de wereld zijn, hoe groter het verlangen de greep te verstevigen. Niet alleen alles over iedereen te weten, maar aan dat weten ook consequenties te verbinden. Zo’n verlangen is door de geschiedenis heen altijd wel komen aanrollen en weer weggeëbd, maar de digitale mogelijkheden geven er een heel nieuwe lading aan. En dat heeft zo zijn nadelen.

Ten eerste is de illusie van ‘Vorhersehbarkeit’, voorspelbaarheid, loos. Statistieken doen geen voorspellingen over individueel gedrag en het feit dat iemand op precies die ene digitale krantenkop klikt, voorspelt haar gedrag niet bij verkiezingen of bij de aankoop van een auto. Toch rukt de totalitaire illusie van ‘Vorhersehbarkeit’ op.

Ten tweede is totalitarisme dodelijk voor een cultuur. Als ik erop wijs dat kunst bloeit onder tirannie, maar afsterft onder totalitarisme, is dat niet omdat tirannie me lokt. Het is om duidelijk te maken hoeveel schadelijker totalitarisme is. Controle uitoefenen tot in alle haarvaten van het leven is niet alleen intimiderend, het haalt alle leven uit de maatschappij.

Ik geef toe, ik ben een soort liberaal. Een romantische John Stuart Mill-liberaal. Met een noli me tangere-ego. Maar als ik afga op de Digitale Vrijheidswijzer die Bits of Freedom heeft opgesteld voor Nederland, ben ik maar weer eens blij dat de koene vrijheidspartijen VVD en de PVV niet zijn gegroeid.

Die hebben namelijk net zo min als de christelijke partijen een digitale agenda. Voor verzet tegen totalitarisme heb je linksere politiek nodig.