De Europese verkiezingen: dit staat er donderdag op het spel

PVV-leider Geert Wilders krijgt een ijsje bij een ijskar in Volendam.
PVV-leider Geert Wilders krijgt een ijsje bij een ijskar in Volendam. Foto ANP / Evert Elzinga

Donderdag stemmen we over wie er namens ons naar Brussel gaan. Maar de Europese verkiezingen gaan dit jaar over meer. Wie wordt voorzitter van de Europese Commissie en hoe groot worden de eurosceptische partijen? Een overzicht van wat er op het spel staat.

1. Waar gaan deze verkiezingen (inhoudelijk) over?
“This time it’s different”, zo luidt de campagneslogan van de Europese verkiezingen. Wat is er deze keer veranderd? Het zijn de eerste verkiezingen sinds het Verdrag van Lissabon. Daarin is vastgelegd dat de regeringsleiders een kandidaat-voorzitter voor de Europese Commissie zullen voordragen en daarbij ‘rekening houden’ met de verkiezingsuitslag. Met andere woorden: wie straks op de VVD stemt, weet dat hij of zij daarmee ook indirect Guy Verhofstadt, de kandidaat van de liberalen, steunt voor het voorzitterschap van de Europese Commissie.

Ondertussen gaat het publieke debat over de Europese verkiezingen vooral over de basale vraag: willen we meer of minder Europa? Eurosceptische partijen pleiten voor vertrek uit de euro; armere lidstaten kosten Nederland immers klauwen met geld. Pro-Europese partijen leggen uit wat de voordelen zijn, bijvoorbeeld op het gebied van handel, vrede en veiligheid. Kortom, het debat wordt gereduceerd tot: ben je voor of tegen het Europese project? Beleid komt nauwelijks aan de orde. En dat terwijl er genoeg inhoudelijke thema’s op tafel liggen. Een greep:

  • Naar een politieke unie?
    De monetaire unie is onhoudbaar gebleken zonder fiscale en economische coördinatie. Terug naar de gulden of meer Europese integratie? Wel of geen politieke unie? In oktober dit jaar zullen regeringsleiders praten over Europees economisch bestuur.
  • Banen, arbeidsmigratie en werkloosheid
    Onderwijs, armoedebestrijding, vrij verkeer van personen, fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden, sociale voorzieningen, minder ongelijkheid, investeringsbeleid, pensioenregelgeving, aanpak belastingontwijking.
  • De crisis in Oekraïne
    De Russische invasie bedreigt de Europese stabiliteit, dus wat moet Brussel doen? De Europese Commissie steunt Oekraïne met 11 miljard. Onbegrijpelijk, vinden SP en de PVV, gezien de grootschalige corruptie in het land.
  • Europese energievoorziening
    Door de langzame uitputting van fossiele brandstofvoorraden zijn we steeds afhankelijker geworden van buitenlandse energieleveranciers. Hoe kun je op een duurzame wijze energie gaan produceren binnen Europa?
  • Het vrijhandelsverdrag met de VS
    Het Trans-Atlantisch Handels- en Investeringspartnerschap (TTIP) tussen de EU en de VS wordt de grootste handelsovereenkomst die de EU ooit heeft afgesloten. Washington gaat bepalen hoe onze wetgeving eruit gaat zien, luidt de kritiek van de SP, die fel campagne voert tegen het verdrag.
  • Internet en privacy
    Europese bewaarplicht telecomgegevens, internetvrijheid, netneutraliteit, de privacy van burgers en de bescherming van persoonsgegevens.

Hè ja, met Mark Rutte op de foto tijdens de Libelle Zomerweek. Foto ANP / Evert Elzinga

2. Welke verschuivingen zitten eraan te komen bij de Nederlandse eurofracties?

Vooralsnog lijkt de pro-Europese campagne zijn vruchten af te werpen. D66 gaat in de laatste peiling aan de leiding met 19,3 procent van de stemmen. Dat heeft volgens TNS Nipo vooral te maken met het feit dat D66 de pro-Europastem goed lijkt te mobiliseren, terwijl de PVV (11,9 procent) er “vooralsnog niet optimaal in slaagt om de mensen die fel anti-EU zijn naar de stembus te krijgen”.

Hoe staan de Nederlandse eurodelegaties ervoor? Politiek redacteur Petra de Koning vertelt waar we op moeten letten:

“Het lijkt erop dat de tegenstelling voor en tegen Europa flink veel scherper zal worden bij het Nederlandse deel in het Europees Parlement: met een groot D66 aan de ene kant en SP/PVV aan de andere kant.

Let op de SP. Die partij heeft veel geld uitgetrokken voor de verkiezingscampagne (7 ton). De PvdA is er beroerd aan toe, de SP ziet een mooie kans om de sociaal-democraten voorbij te streven en tegelijk zichzelf te vestigen als dé ‘redelijke’ anti-Europa partij, als het ook nog lukt om een beetje groter te worden dan de PVV – of ongeveer even groot.

Let ook op de PvdA. Als die partij verliest, zal dat niemand verbazen. Als de partij heel erg verliest, krijgt PvdA-leider Samsom het intern nog zwaarder dan hij het sinds de gemeenteraadsverkiezingen al heeft – wat dan weer de druk verhoogt op de coalitie met de VVD. PvdA’ers kunnen er op dit moment nauwelijks van uit gaan dat het gunstig voor ze uitpakt als de opkomst hoog is: met een verliezersimago trek je geen twijfelde kiezers naar je toe. Bij een lage opkomst valt de ellende voor de sociaal-democraten misschien nog mee.

Interessant is ook: bestaat GroenLinks nog? Het lukt die partij nog steeds niet om te profiteren van de slechte staat waarin de PvdA verkeert. De drie zetels die de partij in 2009 binnenhaalde in het Europees Parlement, waren een meevaller – op het laatste moment kreeg GroenLinks een restzetel door de lijstverbinding met de PvdA. Die is er nu weer, maar de kans lijkt heel klein dat GroenLinks opnieuw op drie zetels uit komt. Met twee zetels zal de partij in haar handen knijpen. Eén zetel zal gelden als een groot verlies.”

In 2009 was de opkomst 36,5 procent. Op dit moment zegt 39 procent van de kiezers ‘zeker’ te gaan stemmen.

3. Hoe groot worden de eurosceptici?
Europa is niet populair. Dat geldt niet alleen voor Nederland, maar voor veel landen die vandaag of de komende dagen naar de stembus gaan. Eurosceptische partijen zouden volgens een recente schatting van The Economist wel eens eenderde van de 751 zetels in het Europese parlement kunnen gaan veroveren. In Nederland kan de PVV de grootste worden, maar ook in een aantal andere belangrijke Europese landen lijken eurosceptische partijen goed te gaan scoren: in Frankrijk maakt het Front National kans op de meeste stemmen, in Groot-Brittannië gooit de UK Independence Party hoge ogen.

Waarom al die scepsis? Door veel Europese landen waait een anti-Europese wind vanwege de offers die gebracht zijn tijdens de eurocrisis en vooral ook de economische crisis, waarvan veel landen nog lang niet zijn hersteld. Daar komt bij dat de Europese parlementsverkiezingen al nooit populair waren: het Europarlement is voor veel burgers een ver-van-hun-bedshow en de opkomst bij de verkiezingen is traditiegetrouw laag. Dat zal dit jaar niet anders zijn. Zelfs de crisis in Oekraïne, die de EU als waarborg van vrede en veiligheid weer relevant lijkt te maken, lijkt het sentiment niet te kunnen veranderen. De eurosceptische partijen spelen daar gretig op in: zelfs het Rusland van Poetin wordt omarmd om maar tegen de EU te kunnen zijn. Wilders verklaarde de onrust in Oekraïne door het handelen van “schaamteloze eurofielen met hun imperialistische dromen”.

Stel dat de eurosceptische partijen echt zo groot worden in het parlement, wat voor gevolgen heeft dat dan? Onze Brussel-correspondent Stéphane Alonso:

“De verwachting is inderdaad dat het blok van eurokritische partijen gaat groeien in het parlement, maar de vraag is of ze gaan voldoen aan de voorwaarden om een fractie te beginnen: zo moet een fractie uit minstens zeven partijen en 25 europarlementariërs bestaan. Dat kan nog best lastig worden doordat er sprake is van versplintering op rechts. Op landelijk niveau kan winst van de eurokritische partijen de druk op regeringsleiders wel vergroten. In Nederland bijvoorbeeld zal bij grote winst van Wilders de druk op Rutte toenemen om kritischer op Europa te worden.”

De kandidaat van de sociaal-democraten: Martin Schulz. Foto EPA / Stefan Sauer

4. Wie gaat de Europese Commissie leiden?
Als onderdeel van de strategie om Europa democratischer en zichtbaarder te maken voor het grote publiek, speelt ook de vraag wie de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie wordt dit keer een rol. Dat zit zo: vroeger beslisten de lidstaten achter gesloten deuren wie de nieuwe voorzitter werd, nu hebben de grote fracties in het Europees parlement zelf kandidaten naar voren geschoven voor deze toppositie. Wie het beste scoort bij de verkiezingen, maakt de meeste kans de voorzitter te leveren, hoewel de lidstaten nog altijd het laatste woord hebben. In de jongste peilingen gaan de christendemocraten (nu de grootste met 265 zetels) en de sociaal-democraten (nu 184 zetels) nek-aan-nek.

Eerst even terug naar de basis: wat doet de voorzitter van de Europese Commissie eigenlijk? De afgelopen tien jaar jaar was dit de Portugees Jose Manuel Barroso van de christendemocraten. De voorzitter geeft leiding aan de Commissie, die wetsvoorstellen kan indienen en de Europese Unie als geheel vertegenwoordigt. Naar buiten toe heeft de Commissievoorzitter, samen met EU-president Herman van Rompuy, ook een belangrijke rol te vervullen. De voorzitter is “de baas van het dagelijkse bestuur in Europa”, aldus onze correspondent.

Van links naar rechts de belangrijkste kandidaat-voorzitters: Juncker, Schulz en Verhofstadt. Foto AP / Yves Logghe

Om de strijd om het voorzitterschap wat spannender te maken, gingen de kandidaat-voorzitters op 28 april voor het eerst in de geschiedenis met elkaar in debat. Maar wie zijn de belangrijkste kandidaten eigenlijk? Een beknopt overzicht:

- Jean-Claude Juncker. De oud-premier van Luxemburg is kandidaat namens de christendemocraten. Juncker heeft een schat aan politieke ervaring en was tot vorig jaar voorzitter van de eurogroep. Hij geldt echter ook als conservatief.

Twitter avatar JunckerEU Jean-Claude Juncker Je veux une Europe qui permet aux européens de retomber amoureux de l’Europe #TellEurope #withJuncker

- Martin Schulz. Kandidaat namens de Europese sociaal-democraten en bekend om zijn stevige, uitgesproken stijl van politiek bedrijven. Hij is echter ook omstreden: in april kreeg hij veel kritiek in het Europarlement omdat hij kritische rapporten zou hebben achtergehouden.

Twitter avatar MartinSchulz Martin Schulz I know people are suffering and I want to give them a better life, and especially a better future for our young people #TellEurope

- Guy Verhofstadt. De Belgische oud-premier is de kandidaat van de Europese liberalen en geldt als gepassioneerd pro-Europees. Dat levert hem intern soms problemen op. Hij maakt weinig kans, want de liberalen zijn in Europa relatief klein.