Hoe een inktvis niet in zichzelf verstrikt raakt

De armen van een octopus sturen zichzelf aan, maar vallen elkaar nooit aan // Want ze herkennen elkaar // Aan een huidmolecuul wellicht, blijkt uit een wreed experiment

Een octopus legt zichzelf nooit in de knoop. De zuignappen van de octopus zuigen zich aan alles vast wat ze te pakken krijgen, behalve aan de octopus zelf. Want de zuignap herkent een specifiek molecuul in zijn eigen huid. Dat hebben Israëlische biologen van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem ontdekt, in een enigszins wreed experiment waarbij ze de tentakels van een octopus amputeerden en weer aanboden aan het ontarmde dier. Vrijdag beschreven ze hun resultaten in Current Biology.

Octopussen zijn zich niet bewust van hun armen zoals mensen en andere zoogdieren dat zijn. Voor ons is het makkelijk bij te houden waar al onze lichaamsdelen zich bevinden, maar voor een octopus niet. Het aantal mogelijke tentakelstanden is oneindig. De octopus besteedt de controle van zijn tentakels daarom uit aan de tentakels zelf: in elke arm liggen dikke zenuwknopen die de besturing op zich nemen. Alle tentakels samen bevatten meer zenuwcellen dan het brein van de octopus.

Ook de zuignappen opereren autonoom. De gewone octopus (Octopus vulgaris) die de Israëliërs onderzochten, heeft honderden van zulke zuignappen op elke tentakel. Elke zuignap heeft een sterke zuigreflex: zelfs vers geamputeerde tentakels zuigen zich een uur na de amputatie nog aan voorwerpen vast.

Maar niet aan andere stukken octopus, zagen de biologen. De ene geamputeerde arm vertikte het om de andere vast te grijpen, behalve als deze laatste was gevild. De onderzoekers smeerden daarna plastic schijfjes in met een gel waaraan ze huidextract hadden toegevoegd. De geamputeerde tentakels zogen zich nauwelijks vast aan deze schijven. Met visextract was de reflex juist sterker. De biologen denken daarom dat de zuignap een specifiek huidmolecuul detecteert, al hebben ze dat molecuul nog niet gevonden.

Automatische zelfherkenning is ideaal voor de veelvormige octopus. Het dier hoeft zich er nooit van bewust te zijn óf en waar zijn tentakels elkaar raken. „Een briljante oplossing, voor een bijzonder lijf”, zegt Guy Levy, één van de auteurs van het artikel.

Of het nog onbekende molecuul – of moleculen – voor alle octopussen hetzelfde is of per octopus verschillend, is nog onbekend. Octopussen bleken in ieder geval wel onderscheid te maken tussen een geamputeerde tentakel van henzelf en die van een soortgenoot. De arm van een ander grepen ze vast alsof het voedsel was: de gewone octopus is een kannibaal. Maar is dat moleculaire herkenning of een actieve uitschakeling van de automatische afstotingsreflex? De biologen denken nu het laatste.

„En ik wil nog even benadrukken dat amputatie niet traumatisch is voor de dieren”, zegt Levy . „In de natuur verliezen octopussen vaak een tentakel. Die armen groeien na een paar maanden weer terug. En we verdoofden de inktvissen.”