Natte vinger

Slecht nieuws voor iedereen: rode wijn en chocolade zijn helemaal niet goed voor je. Jarenlang is het tegenovergestelde beweerd – denk aan al die keren dat een tafelgenoot je toesprak over hoe de antioxidanten in een dagelijks glaasje je zouden beschermen tegen hart- en vaatziekten en kanker – zodat, anders gezegd, de dood zelf op afstand zou blijven. En alleen pure chocolade eten met een hoog percentage cacao. Anders werkte het natuurlijk niet.

Hoe vaak heb je die onzin zelf verkocht?

Want het is onzin – de Amerikaanse Johns Hopkinsuniversiteit heeft negen jaar lang de urine van bijna achthonderd Italiaanse 65-plussers onderzocht en weet nu zeker dat het antioxidant resveratrol in wijn, druiven en chocolade geen enkel effect heeft op het ontwikkelen van bepaalde ziekten of op de overlijdenskans.

Au.

Het slechte nieuws werd gebracht door de Volkskrant. Nog maar een jaar geleden kopte diezelfde krant: „Rode wijn beschermt ook tegen gehoorverlies.” Toen zag de wereld er heel anders uit: „Resveratrol is een zeer krachtige stof die lijkt te beschermen tegen het ontstekingsproces van het lichaam, gelinkt aan ouder worden, de werking van het brein en gehoorverlies.” Dat werd niet aangetoond aan de hand van Italiaanse bejaardenplas, maar met ratten die waren blootgesteld aan snoeihard lawaai. Dr Michael Seidman zag resveratrol als een wondermiddel: „Denk maar aan Alzheimer, kanker en gehoorverlies.”

Ja, daar denken we allemaal aan, heel vaak zelfs, het zijn de poorten van de hel. Vandaar het gretige geloof in de wetenschap als voodoo, het onmiddellijke vertrouwen in de eerste de beste natte vinger. „Het is een beetje een puinhoop”, zegt Sander Kersten, hoogleraar moleculaire voeding aan de Universiteit van Wageningen. „De ene onderzoeker vindt een positief effect op kanker. De ander op diabetes. De meeste onderzoekers vinden géén effect, maar die krijgen weinig aandacht.”

De hoop die de wetenschap ons biedt – het is bidden in de kerk, maar dan anders.

Van de gedragswetenschappen wisten we het al; de neiging in ons verlangen naar zekerheden tegemoet te komen, onze hang gerust gesteld te worden, het verlangen naar een feitelijke bevestiging van wat we graag willen zien. Zie onder Diederik Stapel.

Deze week werd bekend dat Corine de Ruiter, hoogleraar forensische psychologie door het tuchtcollege is berispt omdat zij door „haar gedrag en advies een vechtscheiding heeft doen escaleren”. In een rapport heeft ze valse beschuldigingen van een moeder, die een beweerde dat haar ex hun zoon had mishandeld en misbruikt, zonder wederhoor gesanctioneerd in een rapport. Zonder grondig onderzoek kreeg de moeder haar beschuldigingen bevestigd. Kinderombudsman Marc Dullaert ziet een trend: „Juist hoog opgeleide ouders trekken juridisch alles uit de kast. Dat gaat van absurde beschuldigingen van seksueel misbruik tot het elkaar om de oren slaan met verklaringen van allerlei zelfbenoemde experts.”

Woody Allen kan erover meepraten.

Het medisch tuchtcollege stelt dat De Ruiter, die vaak op televisie de rol van expert vervult, zich in haar rapportage geheel met de wraakzuchtige moeder heeft vereenzelvigd – de vader en het kind heeft ze nooit gesproken. De hoogleraar gaat in beroep, maar al eerder kreeg ze een waarschuwing, nadat ze gerapporteerd had over een moeder die ze eveneens nooit had gezien.

Steeds vaker vertelt de expert wat je graag wilt horen. Feiten op bestelling: willen we een rapport dat aantoont dat we als Nederland uit de EU beter af zijn, dan bestellen we zo’n rapport. Het omgekeerde is ook mogelijk. Ten behoeve van de PVV toonde Maurice de Hond aan dat een groot deel van de bevolking het met Wilders’ Marokkanen-hetze eens was, in opdracht van de Volkskrant toonde hij vlak daarna aan dat het in werkelijkheid een stuk genuanceerder lag.

Je gelooft – zinnetje van de toneelschrijver David Mamet – degene die je vertrouwt. Feiten zijn vooral gevoel geworden. Zelf weet je immers maar bar weinig zeker. Ondanks alle vooruitgang zijn de grote onzekerheden in het menselijk bestaan niet minder geworden. Vergankelijkheid, het Kwaad en de Dood, wat dat betreft zijn we sinds de Middeleeuwen niet echt opgeschoten.

Het geloof in wonderen is afgenomen, het geloof in wondermiddeltjes is alleen maar groter geworden. De expert is onze voodoo-priester. Hij bezweert wat we niet kunnen beheersen.