Die zee is van ons. Nee, die is van ons

De spanningen lopen op: China wil honderden eilandjes inpikken, die ook worden geclaimd door andere landen // Reden: in de Zuid-Chinese Zee zit heel veel olie

Europa maakt zich al weken zorgen over een dreigende oorlog om Oekraïne, omdat Rusland zich een deel van dat land heeft toegeëigend.

Maar wat Poetin op de Krim deed, is vergelijkbaar met wat de Chinese president Xi Jinping in de Zuid-Chinese Zee doet. China wil honderden eilandjes in die zee inpikken – eilandjes die bij geen enkel land horen, maar die ook worden geclaimd door Vietnam, de Filippijnen, Maleisië, Taiwan en Indonesië.

En dit conflict is deze week behoorlijk uit de hand gelopen. Want China en Vietnam, maar ook de Filippijnen, Maleisië, Taiwan en Indonesië, eisen allemaal de controle voor zichzelf op over delen van de strategisch belangrijke en grondstofrijke Zuid-Chinese Zee.

In de Vietnamese provincie Ha Tinh zijn deze week rellen uitgebroken tussen Vietnamezen en Chinese werknemers bij een fabriek, als gevolg van de opgelopen spanning in de regio. Volgens lokale bronnen zijn bij die rellen meer dan twintig doden gevallen.

China gaat het verst in de strijd om de eilandjes. „Wij hebben hier historische rechten. Net als Rusland op de Krim. Dit zijn onze soevereine wateren”, zei deze week de Chinese ex-generaal Peng Guangqian. Hij voegde eraan toe dat niemand „ons kan tegenhouden” om de Paracel-eilanden en de Spratly’s te exploiteren.

Peng Guangqian verwoordde daarmee een breed gevoeld sentiment, dat ook bij de regering leeft.

De redenering luidt: als de Russische president Vladimir Poetin op historische gronden ongehinderd de Krim kan annexeren, dan kan de Chinese president Xi Jinping toch zeker de 750 vrijwel onbewoonde eilanden, riffen en atollen in de Zuid-Chinese Zee inlijven? Chinese vissers en zeelieden bevaren deze wateren immers al eeuwenlang. En nu wil China er boren naar olie.

De opmars van China in de – ook voor de vrije wereldhandel cruciale – wateren van de Zuid-Chinese Zee lijkt niet te stoppen. Niet met diplomatie. Niet met Amerikaanse tegendruk. En zeker niet met de anti-Chinese demonstraties van woedende Vietnamezen, die bij Ho Chi Minhstad Chinese en Taiwanese bedrijven in brand hebben gestoken. Die uit de hand gelopen demonstraties waren een onverwacht heftig protest tegen de komst van een enorm boorplatform van de Chinese staatsoliemaatschappij CNOOC in een gebied dat Vietnam als zijn exclusieve economische zone beschouwt.

Maar niet alleen Vietnam maakt zich grote zorgen.

Vrijwel gelijktijdig met de protesten bij Ho Chi Minhstad maakte de Filippijnse minister van Buitenlandse Zaken Del Rosario bekend dat China waarschijnlijk een landingsbaan aanlegt bij het Johnson-rif, onderdeel van de betwiste Spratly-eilanden. De ontdekking van Chinese baggeraars en betonstorters bij het rif was bijvangst van de zoektocht naar Malaysian Airlines MH 370.

Bij elkaar opgeteld zorgden de komst van het Chinese boorplatform en de aanleg van de landingsbaan voor een nieuwe golf van onrust in Oost-Azië over wat beschouwd wordt als Chinees ‘landjepik’ en ‘nieuwe Chinese arrogantie’.

Zeven vragen over het conflict in de Zuid-Chinese Zee.

Vietnam is kwaad. Waarom precies en wat kan het land doen?

Dat de relatie nu is bekoeld, is voor Vietnam lastiger dan voor China. De Vietnamese regering is woedend omdat China naar olie boort in het door Vietnam opgeëiste deel van de Zuid-Chinese Zee. Maar de regering weet dat ze militair nooit opgewassen is tegen China.

Zij kan alleen hopen op de steun van één machtige bondgenoot: de Verenigde Staten. En ja, de VS kondigden gisteren aan dat ze frequentere vlootbezoeken zullen brengen aan Vietnam. Voor de (communistische) Vietnamese regering moet het ongemakkelijk zijn te beseffen dat de vijand van weleer nu een belangrijke bondgenoot is.

Tegelijkertijd is Vietnam afhankelijk van China. Vorig jaar pompten Chinese bedrijven 2,3 miljard dollar in Vietnam. Chinese textiel-, technologie- en chemiebedrijven wijken uit naar Vietnam, omdat de lonen er lager liggen dan in China. Hoe belangrijk de Vietnamese regering de Zuid-Chinese Zee ook vindt, ze is waarschijnlijk niet bereid de stroom aan Chinees geld ervoor op te geven.

En hoe reageerde China?

Eerst zwijgend en schouderophalend en na het nieuws van de demonstraties verontwaardigd. Feit is echter dat geen van de marines van de Filippijnen, Vietnam, Brunei, Maleisië en Indonesië – die allemaal territoriale claims hebben – China kan afstoppen. Alleen de Verenigde Staten zijn in staat (en in principe bereid) China partij te geven.

Daarom is in de afgelopen jaren de Zuid-Chinese Zee uitgegroeid van een obscuur politiek zijtoneel tot een ‘perfecte storm in de moderne geopolitiek’. Het is een gebied waar volgens experts de volgende Aziatische oorlog zal worden uitgevochten, want China zal niet opgeven.

Waarom hecht China zo aan deze op het oog onbeduidende eilanden?

Volgens Chinese schattingen bevinden zich in de zeebodem reusachtige voorraden olie. Er wordt zelfs gesproken over 213 miljard vaten, bijna evenveel als de Saoedische voorraden. Er zou ook genoeg gas zitten om China de komende 400 jaar te bevoorraden.

Die voorraden zijn onbewezen en moeilijk bereikbaar. Toch brengt het idee dat zich zo dicht bij het Chinese vasteland zulke enorme voorraden olie en gas bevinden de Chinese beleidsmakers in staat van vervoering.

Het verklaart waarom China bereid is de relaties met de buren, én met de VS, onder zware druk te zetten.

Daar komt nog bij dat China als grootste consument en exporteur van vis nieuwe visgronden nodig heeft. Vast staat dat de diepe zeeën rondom de Paracel-eilanden en de Spratly’s voldoende vis bevatten om Chinezen (en andere Aziaten) tot ver in deze eeuw van proteïne te voorzien.

Het gaat dus in potentie om grote economische belangen?

Ja, alles draait om energiepolitiek in de tweede economie van de wereld, die zelf niet beschikt over voldoende fossiele grondstoffen. Dat verklaart waarom de exploratie van de Zuid-Chinese Zee politieke prioriteit heeft gekregen in Beijing, er fors geïnvesteerd wordt in de marine én op het Chinese eiland Hainan de marinebases (met onderzeese havens voor de nucleaire onderzeeërs) zijn uitgebreid. Vanaf het strand van Yalong Bay in de Zuid-Chinese badplaats Sanya kunnen zonnebadende toeristen met verrekijkers de manoeuvres van de Chinese fregatten en duikboten bij helder zicht goed volgen. Er wordt niet geheimzinnig over gedaan.

Op wat voor gronden maakt China aanspraak op de Paracel-eilanden en de Spratly-eilanden?

Met 13de-eeuwse kaarten, scheepsjournalen en wetenschappelijke onderzoeken probeert China de claim te rechtvaardigen. Dat Chinese vissers en zeevaarders al eeuwenlang de Zuid-Chinese Zee bevaren en sporadisch op de eilanden kwamen, staat vast. Verder is de Chinese claim weergegeven op de zogeheten ‘negenlijnen-kaart’, die in 1920 is opgesteld door Chinese kaartenmakers en sindsdien wordt gebruikt om in internationale fora de Chinese claims kracht bij te zetten. Maar met name Vietnam en de Filippijnen hebben overlappende aanspraken.

Voor het regelen van dit soort disputen bestaat het internationaal zeerecht. Dit is echter niet algemeen aanvaard.

Sinds 2009 wordt door de VS gepoogd in VN-verband tot een vergelijk te komen. Maar China wijst internationale arbitrage af en wil alleen in bilaterale onderhandelingen met de andere landen en internationale olieconcerns als Shell en Exxon tot een vergelijk komen.

Hoe reageren de VS?

Met groeiende ongerustheid wordt de Chinese assertiviteit in de Zuid-Chinese Zee gevolgd. President Obama’s politieke ‘draai naar Azië’ is mede ingegeven door de ontwikkelingen in de Zuid-Chinese Zee. Tijdens Obama’s bezoek aan Azië in april werd overeengekomen dat de Amerikaanse marine in de regio wordt versterkt. En dat de Filippijnen en Japan op militaire bijstand kunnen rekenen. Vietnam is onbeschermd, want het heeft geen militair samenwerkingsverdrag met de VS. China legt de draai van de VS uit als nieuw bewijs dat de VS China willen omsingelen en indammen.

En wat is China’s volgende stap?

Het land zet zijn zoektocht naar olie en gas voort, er zal nog een aantal boorplatforms worden geïnstalleerd. In navolging van de Oost-Chinese Zee zal het luchtruim boven de Zuid-Chinese Zee tot een speciale Chinese luchtverdedigingszone worden uitgeroepen. Het plan daartoe wordt op het ogenblik op het hoogste niveau besproken.