Een onderzoek over 2050, hoe maak je dat?

Gisteren is een onderzoek naar de wereld in 2050 gepresenteerd // Er is aan gewerkt door ambtenaren, wetenschappers en mensen uit het bedrijfsleven

We gaan een gitzwarte toekomst tegemoet. Toch? Kijk maar naar onlangs verschenen sciencefictionfilms en -boeken. Dave Eggers neemt ons in The Circle mee naar een tijd waarin geheimen verboden zijn en openheid een levensverwoestende dictator is. In Spike Jonze’s Her overheerst een droevige eenzaamheid: de hoofdpersoon wordt verliefd op de stem van een computersysteem. Omdat een experiment om de opwarming van de aarde te stoppen is mislukt, ontstaat er in de recente film Snowpiercer een ijstijd waardoor bijna iedere aardbewoner verdwenen is. En in Elysium met Matt Damon heerst armoede op de overbevolkte, hevig vervuilde aarde. Rijkaards zijn vertrokken naar een andere planeet.

Logisch dat er vaak deprimerende scenario’ s worden geschetst in films en boeken die zijn gebaseerd op nog waar te gebeuren verhalen, want wat we niet kennen, vrezen we. En bovendien: wat is er bijzonder aan een verhaal zonder obstakels? Maar je zou er bijna door vergeten dat er misschien wel een minder duistere, of zelfs betere versie van de wereld zoals we die nu kennen in het verschiet ligt.

Niet alleen doemscenario’s

De Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT) presenteerde gisteren de Horizonscan 2050, een onderzoek naar de wereld van 2050, waarin behalve de bekende doemscenario’s ook zonniger perspectieven uitgebreid aandacht krijgen. De uitkomsten creëren ruimte voor nieuwe, positieve gedachten: raken de grondstoffen op? Komt goed! Warmt de aarde op? Niets is onoverkomelijk.

Maar is het eigenlijk wel mogelijk om te onderzoeken wat nog niet bestaat? Kan een 140-jarige straks écht een marathon lopen in 1 uur 56 minuten, zoals in het rapport als mogelijk vergezicht wordt beschreven?

STT onderzoekt de toekomst sinds 1968 en heeft sindsdien zo’n tachtig publicaties uitgebracht. Vaak is er gekeken naar specifieke gebieden, zoals arbeid, steenkool of zorgtechnologie, en eens per vijf jaar verschijnt de Horizonscan, waarin de toekomst breed wordt onderzocht. Ze hebben dus ervaring als het om vooruitblikken gaat.

Voor de Horizonscan 2050 hebben meer dan 200 hoge ambtenaren, wetenschappers, en mensen uit de overheid en het bedrijfsleven twee jaar lang in werkgroepen toekomstvisies ontwikkeld. Ze deden dat door met elkaar te spreken over „de grote maatschappelijke uitdagingen waar we nu voor staan”, zegt Jan Mengelers, voorzitter van de Stuurgroep STT Horizonscan 2050. Onder die uitdagingen, die zijn geformuleerd na een vier maanden durend literatuur- en bronnenonderzoek, vallen: ‘schaarste’, ‘klimaatverandering’, ‘demografische veranderingen’, ‘langer en anders leven’, ‘mondiale machtsverschuivingen, geopolitieke conflicten’, en ‘nieuwe connectiviteit’.

Maar, zegt Mengelers, de onderzoeksresultaten zijn geen blauwdruk voor de toekomst. Want zoiets als een kleine, onvoorziene ontwikkeling kan een keten van veranderingen in gang zetten. „De toekomst is onzeker. Open, maar niet leeg.” Je mag de onderzoekers daarom onder geen beding ‘toekomstvoorspellers’ noemen, zij zijn ‘toekomstverkenners’.

Hoe zit het met eerdere onderzoeken van STT, zijn de ‘verkenningen’ uitgekomen? „Je moet uitkijken met vergelijkingen”, vindt Mengelers. Onder meer omdat de nadruk door de tijd waarin de verkenningen worden gedaan op andere onderwerpen of ‘uitdagingen’ kan liggen. Toch kun je zien dat er in 1968 over nieuwe ontwikkelingen werd gesproken die nu al beteugeld moeten worden.

Nog geen mijnbouw op de maan

Het eerste onderzoek uit 1968 voorspelde bijvoorbeeld dat robotica anno nu normaler zouden zijn - deze week is er in Genève een conferentie van de Verenigde Naties over militaire robots, zoals drones. Maar de mijnbouw op de maan die er in 2000 wel zo ongeveer had moeten zijn, is er nog steeds niet. De Chinezen overwegen het trouwens wel serieus.

Met het rapport wil STT vooral „bijdragen aan het maatschappelijk debat over de toekomst”. „Door nu na te denken over de verschillende richtingen en vormen die de toekomst kan aannemen, kunnen we een breed maatschappelijk debat aangaan over welke veranderingen wel en welke niet wenselijk zijn en of die onoverkomelijk zijn. ” Het rapport is tijdens de presentatie bijvoorbeeld aangeboden aan de Sociaal Economische Raad (SER), die zegt zich er door te zullen „laten inspireren”.

De stichting is „onafhankelijk”, zegt Mengelers. Het onderzoek wordt gefinancierd door bijdragen van leden van de STT (zoals de Technische Universiteit Eindhoven, Shell Nederland, TNO, Siemens Nederland, en de KNAW) het ministerie van OCW en door andere bedrijven en instellingen. De projectleiders van de Horizonscan 2050 hebben autonoom gehandeld, maar er is wel tussentijds met de stuurgroep gesproken. Binnenkort wordt er met het volgende onderzoek gestart. Want de toekomst blijft als het goed is nog wel even bestaan.