We hebben de meisjes bevrijd, ze zijn moslim geworden

Boko Haram

Gisteren bracht de islamitische terreurorganisatie Boko Haram beelden naar buiten van de in Nigeria ontvoerde schoolmeisjes.

Een aantal van de ontvoerde schoolmeisjes, met paarse en zwarte hijabs, op een onbekende plek, op een door Boko Haram vrijgegeven video.
Een aantal van de ontvoerde schoolmeisjes, met paarse en zwarte hijabs, op een onbekende plek, op een door Boko Haram vrijgegeven video. Video stills AFP

Amerikaanse vliegtuigen voeren verkenningsvluchten uit boven het noordoosten van Nigeria. Ook delen de Amerikanen satellietbeelden met de Nigeriaanse regering. Zo hopen ze de 276 schoolmeisjes te vinden die in april zijn ontvoerd uit het Noord-Nigeriaanse stadje Chibok. Maar het gebied waar Boko Haram ze kan vasthouden is zeer uitgestrekt.

Gisteren bracht de radicaal islamitische terreurgroep de eerste videobeelden van de meisjes naar buiten. Zo’n 130 meisjes zitten op een grasveld op een onbekende locatie en reciteren de openingssoera van de Koran. Ze dragen paarse en zwarte hijabs, islamitische sluiers die enkel het gezicht vrijlaten.

Boko Haram-leider Abubakar Shekau zegt in de video dat de meisjes zich tot de islam hebben bekeerd – de meesten waren christen. Twee christelijke meisjes zeggen moslim te zijn geworden en ongedeerd te zijn. Ze kijken gelaten in de camera. „Deze meisjes, deze meisjes waar jullie je zo mee bezighouden, we hebben hen inderdaad bevrijd. Ze zijn moslims geworden”, zegt Shekau triomfantelijk.

De Boko Haram-leider zegt ook de meisjes te zullen vasthouden tot de regering álle gevangen broeders vrijlaat. Het lijkt een openingszet in wat wel eens langdurige onderhandelingen kunnen worden. Het Franse gezin dat vorig jaar door Boko Haram was ontvoerd in Kameroen, kwam na onderhandelingen vrij. Uit een Nigeriaanse regeringsdocument blijkt dat 3 miljoen dollar is betaald. Shekau maakt gebruik van het feit dat president Goodluck Jonathan onder grote nationale en internationale druk staat de meisjes vrij te krijgen. Zijn gebrek aan daadkracht heeft de internationale ophef over de crisis vergroot.

Op de dag van de ontvoering stond de Nigeriaanse president te dansen op een campagnebijeenkomst in de stad Kano (in 2015 zijn er verkiezingen). Pas twee weken later wijdde hij er in het openbaar enkele woorden aan. Drie weken later hield hij een eerste bijeenkomst met alle betrokken militaire en bestuurlijke autoriteiten – onder druk van een campagne in sociale media met de hashtag #BringBackOurGirls.

1 Waar zijn de schoolmeisjes?

Waarschijnlijk houdt Boko Haram ze in meer groepen vast op diverse locaties. Voor de hand liggend is het Sambisawoud, een afgelegen gebied van 60.000 vierkante kilometer aan de grens met Kameroen waar Boko Haram kampen heeft. Een andere mogelijkheid is dat ze naar de buurlanden Niger, Tsjaad of Kameroen zijn gebracht, buiten bereik van het leger. Inlichtingendiensten vermoeden dat Shekau vanuit Tsjaad, Niger of Kameroen opereert. Maar niemand die het zeker weet.

2 Hoe sterk is Boko Haram?

Dat is door het clandestiene karakter van de groep onduidelijk. Sinds zijn aantreden in 2010 heeft president Jonathan vaak bezworen dat de organisatie bijna verslagen is. Maar het geweld is alleen maar toegenomen. In 2011 vielen bij aanvallen van Boko Haram zeker 550 doden. In de eerste drie maanden van dit jaar waren dat er al drie keer zoveel.

Toch was Boko Haram niet altijd zo gewelddadig. Voor groep in 2009 gewelddadig werd, was het een vreedzame, salafistische sekte met duizenden volgelingen in Noordoost-Nigeria, vooral onder werkloze jongeren. Leider Mohammed Yusuf predikte terugkeer naar de islamwortels als antwoord op de armoede, werkloosheid, analfabetisme en corruptie in de regio.

Het leger probeerde in 2009 met grof geweld de sekte te elimineren. Er vielen honderden doden. Yusuf werd in gevangenschap door de politie geëxecuteerd. Abubakar Shekau, destijds tweede man, raakte gewond. Hij vluchtte waarschijnlijk naar Kameroen, waar hij de overgebleven leden verenigde en een jihad lanceerde tegen de regering. Doel: wraak en stichting van een islamitische staat.

Sommige analisten denken dat Boko Haram bestaat uit zelfstandig opererende cellen, losjes aangestuurd door een shura (raad) onder leiding van Shekau. Maar het blijft gissen. Het vermoeden bestaat ook dat criminele bendes de naam Boko Haram hebben overgenomen om misdaden te plegen. Amerikaanse diplomaten in Abuja zeggen dat de Nigeriaanse veiligheidsdiensten nauwelijks een idee hebben tegen wie ze vechten.

3 Hoe kan het dat de opstand van Boko Haram al zo lang duurt?

Na vijf jaar zijn veel Nigerianen murw gebeukt door de stroom slecht nieuws uit het noorden. De ontvoering leek de zoveelste trieste episode in een conflict waarvan het eind lang niet in zicht is. Dit verklaart wellicht ook de trage reactie van de president.

In mei vorig jaar riep Jonathan de noodtoestand uit in het noordoosten. Hij stuurde duizenden extra militairen, vliegtuigen en gevechtshelikopters om de kampen van de terreurgroep aan te vallen. Maar het leger slaagde er niet in de angel uit de opstand halen. Een onzichtbare vijand is moeilijk te bestrijden. De extremisten zijn nauwelijks te onderscheiden van burgers, die bij de minste verdenking worden gemarteld en vermoord. Het lijkt Boko Haram vooral nieuwe rekruten op te leveren. In januari ontsloeg Jonathan de hele legertop wegens het gebrek aan succes.

Dat het Nigeriaanse leger niet is opgewassen tegen Boko Haram is deels het gevolg van decennialang wanbeleid. Uit vrees voor coups werden verdachte legereenheden door opeenvolgende militaire regimes zwak gehouden. Nu kampt het leger met een gebrek aan personeel, slecht onderhoud van materieel en gebrek aan training. Het telt zo’n 25.000 militairen in actieve dienst, maar die worden in het hele land ingezet. Het moreel onder militairen in het noorden is laag. Ze krijgen slecht eten, mogen vaak niet op verlof en leven in constante angst voor aanslagen.

4 Wat zegt de crisis over Nigeria?

De opstand van Boko Haram heeft de tegenstellingen tussen het olierijke zuiden en het arme noorden vergroot. Buitenlandse bedrijven mijden het noorden vanwege onveiligheid. De handel in de stad Kano is grotendeels stil komen te liggen.

Ook voor de opstand was de malaise groot in Noord-Nigeria. De cijfers zijn schrijnend. In het zuiden leeft 55 procent van de bevolking van een dollar per dag, in het noordoosten 70 procent. In Lagos is 8 procent analfabeet, in Kano 50 procent. Ook chronische ondervoeding is een veel groter probleem in het noorden. In het zuiden is 30 procent van de kinderen onvolgroeid, in het noorden 50 procent.

Bij de aanpak van de opstand heeft Jonathan de hulp nodig van de machtige deelstaatgouverneurs. Zonder hen krijgt hij weinig gedaan. Maar de noordoostelijke deelstaten, waar Boko Haram het sterkst is, worden geleid door gouverneurs van de oppositie. Zij botsen geregeld met de regering. Begin 2014 verweet Jonathan hun de opstand aan te wakkeren door de bevolking goede dienstverlening te onthouden.

De gouverneur van Borno toonde onlangs zijn enorme frustratie over het optreden van het leger. „Eerlijk gezegd ben ik zó wanhopig – als de Amerikanen dit gebied zouden koloniseren, dan is het maar zo. Onze mensen sterven als vliegen.”

5 Waarom grijpt het Westen wel in Mali in, maar niet in Nigeria?

Toen moslimextremisten in Noord-Mali dreigden door te stoten naar de hoofdstad Bamako, verzocht de regering formeel om een interventie. Dit was mogelijk omdat de VN-Veiligheidsraad kort daarvoor een resolutie had aangenomen die een buitenlandse interventie legitimeert.

Nigeria zal zo’n verzoek niet snel doen, want dan zou het toegeven dat het zijn eigen problemen niet kan oplossen. Nigeria ziet zichzelf als een regionale grootmacht. Het was tot voor kort zelf een effectieve vredestichter in Afrika. Nigeriaanse troepen wisten in de jaren negentig de burgeroorlogen in Sierra Leone en Liberia te beteugelen.

De nationale en internationale ophef heeft president Jonathan echter gedwongen Amerikaanse, Britse, Franse, Chinese en Israëlische hulp te accepteren bij het zoeken naar de meisjes. De landen sturen geen militairen, maar experts op gebied van veiligheid, opsporing, inlichtingen en terreurbestrijding. Want hoe bloedig de opstand ook is, Boko Haram wordt vooralsnog gezien als een nationaal of hoogstens een regionaal probleem.