Rijkste Oekraïner houdt zich stil

Rinat Achmetov, de machtigste man van de regio, is geen alleenheerser meer in de onrustige regio Donbass.

Aan de muur van een bezet overheidsgebouw in Donetsk hangen foto’s, adressen en telefoonnummers van activisten voor eenheid van Oekraïne. Erbij hangt de tekst: ‘Ken het gezicht van uw vijand.’
Aan de muur van een bezet overheidsgebouw in Donetsk hangen foto’s, adressen en telefoonnummers van activisten voor eenheid van Oekraïne. Erbij hangt de tekst: ‘Ken het gezicht van uw vijand.’ Foto AFP

Orde in Oekraïne is te koop. In de Donbass is chaos. Toch doet de machtigste man van de regio, de oligarch Rinat Achmetov, bijna niets om de orde terug te kopen. Zaterdag koos hij partij tegen de nieuwe regering in Kiev, dat wel, maar niet openlijk. Waarom?

Omni-magnaat Rinat Achmetov (47) beheerst de Donbass als ware het zijn eigen baronie: kolenmijnen, chemie, staalindustrie, bank- en verzekeringswezen, vastgoed, geprivatiseerde nutsbedrijven, telecom, televisie en andere media, voetbal. Met een geschat vermogen van ruim tien miljard euro is hij volgens het Oekraïense tijdschrift Vlast/Dengi (Macht/Geld) de rijkste en daarmee een der machtigste mannen van heel Oekraïne. Zonder hem zou Viktor Janoekovitsj in 2002 geen premier zijn geworden en in 2010 geen president. Beiden kennen elkaar uit de post-Sovjetjaren negentig, toen Donetsk in de greep was van grof geweld. Over de rol van Achmetov is weinig bekend. Er zitten gaten in zijn CV. Hoe dan ook, toen de ‘maffia-oorlog’ ten einde was, was Achmetov de grootste winnaar.

Achmetov heeft ook verstand van geweld. Toch beperkt hij zich tot een verbaal appèl om de eenheid van het land te bewaren. Achmetov heeft ‘zijn’ mensen niet gemobiliseerd tegen de ‘separatisten’ die de eenheid juist ondermijnen. Sterker, zijn directeuren hebben de arbeiders verboden actief te zijn op straffe van ontslag.

Achmetov zou een leger op de been kunnen brengen. Hij heeft 320.000 werknemers in dienst. In het patronagesysteem, zoals de Donbass dat kent, kunnen ondergeschikten ook buiten ‘kantooruren’ worden opgetrommeld. De pro-Russische landstorm die overheidsgebouwen gewapenderhand bezet houdt, laat zich weliswaar niet snel verjagen. Fysieke macht smaakt lekker. Maar de gewone burgers zouden geen partij voor het ‘Achmetov-volk’ moeten zijn. Deze zwijgende meerderheid heeft bovendien exact dezelfde positie als de baas: tégen Kiev maar niet vóór Moskou.

Waarom zo omzichtig? Dat komt omdat Achmetov geen alleenheerser meer is, hij heeft nu concurrentie.

Familie-Janoekovitsj

Allereerst van de op één na rijkste privégroep van Oekraïne: de ‘familie-Janoekovitsj’. Deze vertrouwelingenclub heeft in de driejarige regeerperiode van vader Viktor meer dan vijf miljard euro vergaard. Zoon Oleksandr, een tandarts met 300 miljoen op de privébalans, is de kassier van de ‘familie’. Volgens parlementariër Inna Bogoslovska, politica die in alle vleugels goed is ingevoerd, laat hij het geld „ter plaatse cash bezorgen”.

Behalve de ‘familie-Janoekovitsj’ zijn er nog andere financiers actief om de revolte aan de gang te houden. Ze staan allemaal in de top 50 van rijksten die het Oekraïense blad Focus vorige maand publiceerde.

De rijkste is Viktor Noesenkis (750 miljoen), eigenaar van staalfabrieken en kolenmijnen. Noesenkis, pas tot Rus genaturaliseerd, heeft een eigen weeshuis en zorgt ervoor dat op de barricades altijd iconen staan. Noesenkis betaalt de „oma’s” en ongewapende lokale burgers die de laatste week als een schild voor de bezette gebouwen staan, weet Bogoslovkska.

De armste is Joeri Ivanjoesjtsjenko (300 miljoen), elektricien en straatvechter uit Jenakijevo waar ook Janoekovitsj vandaan komt. Ivanjoesjtsjenko is volgens bronnen in Donetsk en volgens Bogoslovska teruggekeerd naar zijn oude stiel. Hij financiert ploegen die zich bezighouden met ‘onteigeningsacties’ bij juweliers en andere plekken met contant geld.

Vroeger deden zij wat Achmetov afdwong. Nu gaan ze hun eigen weg. Volgens politicoloog Vadim Karasev „is Achmetov nu geen regisseur meer, maar acteur geworden. Met een bijrol bovendien, omdat de hoofdrol in Donbass nu wordt gespeeld door de gewone mensen”. Inna Bogoslovska trekt die lijn door. „Achmetov oefent geen kardinale invloed meer uit. Donbass wordt weer Sicilië”, voorspelt ze.

Econoom Konstantin Lavrov uit Donetsk, een pro-Oekraïense activist, denkt dat Achmetov op de golven van de revolutie „handel drijft met de Donbass”: om zijn eigen belangen veilig te stellen ten opzichte van Kiev, maar inlijving bij Rusland te voorkomen. Want zelfs als de oligarchen of zakenvrienden van Poetin hem met rust laten, dan nog loopt hij het risico te worden afgesneden van zijn westerse klanten. Bijna 55 procent van de winst haalt hij in het Westen op.

Achmetov gokt dus op beide zijden. Financieel directeur Aleksej Koetepov van zijn subconcern Metinvest heeft een opleiding genoten bij de Russische geheime dienst FSB en gewerkt bij Poetins vriend Gennadi Timtsjenko die nu op westerse sanctielijsten staat. Maar zijn eigen superholding Systeem Capital Management, het dak voor maar liefst 120 dochterbedrijven, is juridisch gevestigd op adressen op Schiphol en in Breda.

Nu de Maidan-revolutie geëscaleerd is, werkt deze balanceeract niet meer zo goed. Volgens de historicus Roman Bezsmertni, na de Oranjerevolutie van 2004 kort vicepremier, heeft hij de intensiteit van de Maidan verkeerd beoordeeld. „De oligarchen dachten dat ze slechts een bos bloemen hoefden te kopen om bij de finish de winnaar te feliciteren. Nee dus. Ook het lot van Achmetov valt samen met dat van Oekraïne”, zegt Bezsmertni.

Dodelijke gevechten

Vandaar dat Metinvest zaterdag, na de dodelijke gevechten in Marioepol, met een verklaring naar buiten kwam. Kiev moest stoppen met zijn ‘anti-terroristische operatie’, aldus het management in de havenstad waarvandaan Achmetovs staal en andere goederen uitvaren. „De meerderheid van de bewoners verliest er haar vertrouwen en respect in de macht door”, liet Achmetov via zijn ondergeschikten in Marioepol weten. En een dag na het officieuze plebisciet in de Donbass pruttelde de nagenoeg onzichtbare formele gouverneur Sergej Taroeta van Donetsk, een zakenman die tot nu toe nooit iets gedaan heeft zonder de zegen van Achmetov, dat de uitslag uitwijst dat echte referenda moeten worden gehouden. Subtekst: federaliseer Oekraïne, geef Achmetov de macht in het Oosten, zodat de staat formeel een schijneenheid blijft.

„Achmetov heeft een quasi feodale autonomie onder de paraplu van de staat nodig. De onrust moet niet te lang duren. Het gaat nu al ten koste van zijn metaalexport”, zo vat Oleksey Panitsj, een filosoof uit Donetsk, het samen.

Het antwoord is aan het Kremlin. Dat bepaalt of de ‘volksrepublieken’ een kans krijgen of een stille dood sterven. Donetsk en Kiev kunnen slechts gissen of Achmetov al dan niet met Poetin onder één hoedje speelt.