Waarom is er vandaag een referendum in Oost-Oekraïne?

Leden van de zelfverklaarde kiescommissie in de Volksrepubliek Donetsk bereiden een stembureau voor op het referendum.
Leden van de zelfverklaarde kiescommissie in de Volksrepubliek Donetsk bereiden een stembureau voor op het referendum. Foto EPA / Maxim Shipenkov

In weerwil van Poetins oproep af te zien van een referendum organiseren de separatisten in het oosten van Oekraïne toch een volksraadpleging. Waar gaat dat referendum over en valt er een grote opkomst te verwachten?

1. Waar wordt het referendum gehouden?
Het referendum wordt georganiseerd door de ‘Volksrepubliek Donetsk’, die de separatisten half april al uitriepen, en vindt plaats in de regio’s Donetsk en Loegansk in het oosten van Oekraïne. Dit gebied, dat Donbass heet, is de regio waar veel Russisch-talige Oekraïners wonen en waar ook een groot deel van de economische activiteiten van het land plaatsvinden.

Simpele kaart van het gebied dat Donbass wordt genoemd in Oekraïne. Wikipedia / Sven Teschke

Het gebied, dat sterke banden heeft met de oude Sovjet-Unie, is nooit een eenheid geweest en lijkt speelbal geworden te zijn van politieke krachten, het gebrek aan hervormingen en de economische crisis. NRC schreef eerder over Donbass:

De tijd was rijp voor de export van een poetinistische revolte tegen Kiev. Voor een opstand van een melting pot die is beroofd van zijn enige succesvolle geschiedenis: de Sovjetgeschiedenis. Voor gewelddadig protest van een migrantengemeenschap die geen nieuw opwaarts perspectief ziet, maar slechts gestage neergang.

2. Waarom houden de separatisten dit referendum?
De volksraadpleging gaat over het al dan niet uitroepen van de onafhankelijkheid in het gebied. Het is dus geen stemming over aansluiting bij Rusland, maar dat zou wel een logisch vervolg kunnen zijn. De separatisten willen zich graag afscheiden van Oekraïne en hopen bij de grote buurman te mogen komen inwonen.

De burgers van Donbass delen namelijk vooral het Sovjetverleden met elkaar. Voor de rest heeft het gebied, dat is opgebouwd door migranten, geen diepe historische tradities. De sluimerende pro-Russische beweging ziet nu haar kans schoon om te profiteren van de politieke onrust in het land.

Lees ook In Sovjet-tijd waren wij de beste(€).

3. Wat is de waarde van het referendum?
Daar kunnen we kort over zijn, namelijk: nul. Het referendum is ook niet opgezet in samenwerking met of met goedkeuring van Kiev, zegt NRC-redacteur Hubert Smeets. Maar het gezag in Kiev heeft in Donetsk nu eenmaal weinig meer te zeggen. Oud-minister Anatoli Gritsenko van Defensie zei eerder dat de regering al 60 procent van het district Donetsk verloren heeft, de mijnstreek rond Loegansk is Oekraïne al voor 90 procent kwijt. Smeets:

“De Oekraïense grondwet staat geen referendum toe in deelgebieden. Maar in Donetsk is de regering in Kiev duidelijk niet de baas. Niettemin valt de waarde nog te bezien, de gewone man lijkt de separatisten weinig te steunen. De ‘zwijgende meerderheid’ in de Donbass is tégen Kiev maar daarmee nog niet vóór Moskou.”

Twitter avatar voxdotcom Vox Even Russian-speaking eastern Ukrainians don’t want to follow Crimea in seceding. http://t.co/JwNRKtOSQf http://t.co/8mG8QycZi8

4. Gaan er dan wel mensen stemmen of wordt het een lage opkomst?
Dat is de vraag. Bij het referendum in 1991 stemde 70 procent van de burgers in de Donbass voor onafhankelijkheid van Oekraïne. Maar de Russisch-taligen mogen pro-Russisch zijn, ze voelen zich niettemin echt Oekraïner. Afgelopen vrijdag, de Dag van de Overwinning, was het ontzettend rustig in Donetsk. En dat was opvallend, vertelt Smeets:

“De Dag van de Overwinning wordt in heel Rusland en Oekraïne gevierd. Vorig jaar moest je hier voetje voor voetje schuifelen door de straten zeiden mensen tegen me, zo druk was het. Dit jaar waren er hooguit een paar duizend mensen in het centrum. Als er zo’n lage opkomst is voor zo’n belangrijke dag, die van groot belang is voor Rusland, zegt dat natuurlijk wat. Dit is een gewapend conflict waarbij de gewone bevolking thuisblijft.”

Pro-Russische separatisten tijdens de viering van De Dag van de Overwinning vrijdag 9 mei, het eind van WOII. Foto EPA / Maxim Shipenkov

5. Het was deze dagen heel onrustig in Marioepol, kunnen we zondag onrust verwachten in Donetsk?
Vorige maand was behoorlijk onrustig in Donetsk. Pro-Russische separatisten bezetten verschillende overheidsgebouwen. Het is er nu erg rustig zegt NRC-redacteur Hubert Smeets, die ter plekke is. Volgens hem is dat ook in het belang van Donetsk:

“Net zoals het in het belang van Oekraïne is om het referendum juist te verstoren.”

Twitter avatar ChristopherJM Christopher Miller “Donbass, people spilled blood for you.” Victory Day here in #Donetsk, #Ukraine. http://t.co/bSh9zDqt5m

6. Gisteren was er nog sprake van dat het eerst niet door zou gaan. Nu is besloten dat het toch doorgaat. Kan het op zo korte termijn organisatorisch wel geregeld worden?

“De regionale regering zegt dat alle gewone stemlokalen open zullen zijn en dat er drie miljoen stembiljetten gedrukt zijn. Of dat ook zo is als je daar zondag met je paspoort aan komt zetten, is nu nog niet te zeggen. We zullen het zien.”

Stembureau in voorbereiding in Donetsk. Foto EPA / Shipenkov

7. Poetin riep gisteren de separatisten op om af te zien van het referendum. Was dat niet puur voor de bühne?
Dat zou kunnen, maar volgens Smeets heeft Poetin er op dit moment helemaal geen belang bij dat het oosten van Oekraïne onafhankelijk wordt. Laat staan dat de regio aansluiting wil bij Rusland.

“Poetin heeft baat bij een instabiele regio. Die heeft hij gekregen. Maar hij zit niet te wachten op aansluiting. Iedereen denkt dat dit door de mijn- en staalindustrie eenn rijke regio is, maar die industrieën worden enorm gesubsidieerd. Denk maar niet dat Rusland die last wil overnemen.”

Daarbij komt dat de milities in het oosten, de ‘landstorm’, niet opgewassen zijn tegen de Oekraïense strijdkrachten. Ook is er nog geen serieuze pro-Russische politieke partij en komen de sancties bij Rusland hard aan. Het openen van een nieuw gevechtsfront in Odessa is vorige week ten slotte helemaal mislukt.

Lees ook waarom Poetin nu toch een draai heeft gemaakt(€).

Billboard voor het referendum:

Twitter avatar novostidnua Новости Донбасса Сепаратисты зазывают на референдум в Донецке http://t.co/pNEvFfVYSb

8. Hoe straks verder na het referendum?
Aanvankelijk stond ook een referendum gepland over aansluiting met Rusland. Nu Poetin zijn handen al min of meer heeft afgetrokken van het referendum vandaag, is de kans echter klein dat dit door zal gaan. Al zeggen de separatisten in Donetsk dat ze niets met Poetin te maken hebben. Smeets:

“Ze hebben alle schepen in Kiev achter zich verbrand. Maar het is afwachten of ze vasthouden aan hun onafhankelijke status. Ze kunnen de onafhankelijkheid wel uitroepen, maar als Kiev de geldkraan dichtdraait, is het de vraag hoe lang de regio dat vol kan houden.”

Twitter avatar ChristopherJM Christopher Miller Map of #Donetsk Oblast inside regional govt bldg, aka “Donetsk People’s Republic” HQ with “Russia” scrawled across. http://t.co/Pv1dSRn0xs