Baas over eigen lijf

Met ademhalingsoefeningen, meditatie en gewenning aan koude kunnen mensen hun afweer onderdrukken. De methode van ‘ijsman’ Wim Hof werkt.

Foto Radboud uMC

Bewuste controle over de automatische processen in je lijf. Voor het eerst is wetenschappelijk bewezen dat het kan. Vrijwilligers die tien dagen door Wim Hof, de ‘ijsman’, werden getraind, bleken lichamelijk veel minder sterk te reageren op een ingespoten bacteriebestanddeel dan controlepersonen. Ze konden de heftige immunologische afweer die dat normaal oproept onderdrukken, net als Wim Hof dat drie jaar geleden al bij zichzelf had laten zien.

Deze week publiceerde het team van onderzoeker Matthijs Kox en hoogleraar Experimentele Intensive Care-geneeskunde Peter Pickkers van het Radboudumc in Nijmegen dit opmerkelijke resultaat in de Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).

Hof, die wereldwijd naam maakte als recordhouder in een bak met ijs staan (ruim vijf kwartier hield hij dat vol, slechts gekleed in een sportbroek), onderwierp zich de laatste jaren diverse keren aan wetenschappelijke testen. „Wat ik kan, kan iedereen”, riep hij altijd, en dat is nu door het onderzoek in Nijmegen bevestigd.

„In 2011 deden we bij onderzoek aan Wim Hof opmerkelijke bevindingen”, vertelt Kox. „Hij beweerde dat hij met zijn technieken van ademhaling, blootstelling aan koude en meditatie zijn sympathische zenuwstelsel kon beïnvloeden en op die manier ook zijn immunologische afweer.

„Wij zagen inderdaad dat hij in reactie op een injectie met een bacteriebestanddeel veel minder ontstekingseiwitten in zijn bloed had dan anderen. Het is een onderzoeksmodel dat wij al langer toepassen op de afdeling. Daardoor konden we hem vergelijken met een historisch cohort van 112 personen.” Niemand van hen had zo weinig ontstekingseiwit als Wim Hof. „Maar het was een n=1 onderzoek, dus dat zei in feite nog niet zoveel.”

Met een subsidie van het Reumafonds lukte het een vervolgonderzoek op te zetten. Twaalf vrijwilligers kregen tien dagen training van Wim Hof, deels in de winterkou in Polen. De deelnemers leerden een speciale ademhalingstechniek, bestaande uit gecontroleerd diep inademen, gevolgd door een paar minuten inhouden van de adem. Ze kregen les in mediteren. Ze namen dagelijks een duik in een ijskoud meertje, lagen 20 minuten met ontbloot bovenlijf in de sneeuw en beklommen in korte broek en bergschoenen een besneeuwde top bij temperaturen van 5 tot 12 graden onder nul.

Kox en Pickkers hadden tijdens de voorbereidingen een gezonde scepsis gehad, totdat zij de resultaten zagen: de getrainde vrijwilligers hadden net als Wim Hof zo’n vijftig procent minder ontstekingseiwitten dan ongetrainde personen.

„Een half uur voorafgaand aan de injectie met bacteriedeeltjes begonnen deelnemers met hun ademhalingsoefeningen”, vertelt Kox. „Alleen al door de ademhalingsoefeningen brachten ze hun lichaam in een soort stresstoestand. Het adrenalinepeil in het bloed steeg tot een niveau dat we niet eens zien bij mensen die voor de eerste keer bungeejumpen.”

Dat hoge adrenalineniveau kan de krachtige onderdrukking van het afweersysteem verklaren, denkt hij. „Hetzelfde effect krijg je als je adrenaline inspuit. Bijvoorbeeld na een anafylactische shock bij iemand die allergisch is voor een wespensteek of pinda’s. De toegediende adrenaline onderdrukt dan acuut de overdreven immuunreactie en brengt de bloeddruk weer op peil. In dit geval konden de vrijwilligers zo’n adrenalinepiek zelf oproepen.”

Pickkers vermoedt dat de ademhalingstechniek het belangrijkste is bij het onderdrukken van de afweerrespons. „Maar we hebben het onderzoek nu met alle drie de componenten tegelijk gedaan om een maximale kans te hebben de meetresultaten van Wim te reproduceren. Daardoor is op dit moment moeilijk te zeggen welk onderdeel specifiek belangrijk is, of dat het inderdaad alleen werkt als de oefeningen in samenhang gedaan worden.”

De ademhalingsoefeningen bleken een groot effect te hebben op het zuur-base-evenwicht in het bloed. Het koolzuurgehalte in het bloed ging bij de getrainde personen spectaculair omlaag. Pickkers: „Misschien geeft dat een chemische prikkel waarop het autonome zenuwstelsel reageert met extra aanmaak van adrenaline.”

De vraag is nu of bijvoorbeeld reumapatiënten baat hebben bij de technieken waarmee ze hun overactieve immuunsysteem bewust zouden kunnen onderdrukken, waardoor zij niet of minder afhankelijk zouden zijn van medicijnen. Pickkers is terughoudend: „Dat hebben we nog niet onderzocht. Voorzichtigheid is geboden, want een effect op een chronische ziekte is heel wat anders dan gezonde proefpersonen die goed reageren tijdens een acute afweerreactie.”

De bevinding dat de afweer te sturen is met training is niettemin een heel nieuw inzicht in de geneeskunde. Waarom staat het dan niet in een medisch tijdschrift? „Ja”, zegt Kox, „We hebben vooraf wel geïnformeerd bij belangrijke bladen als het New England Journal of Medicine en The Lancet, maar kregen steevast het antwoord dat zij alleen studies met patiënten publiceren en niet alleen met gezonde vrijwilligers. Het was het proberen waard, maar PNAS is ook een heel goed tijdschrift. Ons artikel is meteen gestegen tot de 5 procent best bekeken artikelen van dat blad ooit.”

Wim Hof beweert dat zijn techniek nog veel breder toepasbaar is en bijvoorbeeld ook werkt tegen multiple sclerose, diabetes en mogelijk kanker. Dat gaat de Nijmeegse onderzoekers veel te ver. Pickkers: „Wim laat zich soms door zijn enthousiasme meeslepen. We hebben het er vaak met hem over gehad: we moeten vooral geen dingen beloven die we niet kunnen waarmaken.”