Ikea moet nu écht verder zonder hem

Ikea-oprichter Ingvar Kamprad heeft al zijn functies opgegeven, werd gisteren bekend. Na 71 jaar zwaait de grondlegger af.

Foto Hollandse Hoogte

In 1994 stuurt Ikea-oprichter Ingvar Kamprad een brief naar al zijn medewerkers getiteld The Greatest Mistake Of My Life. De Zweed schrijft over zijn sympathie voor het nazisme in de jaren veertig. Na de Tweede Wereldoorlog had Kamprad nazibijeenkomsten bezocht. Helemaal vrijwillig was de bekentenis niet; een Zweedse krant bracht eerder al geruchten naar buiten. Kamprad vroeg om vergiffenis. „Kan deze stompzinnigheid me ooit vergeven worden?”

Het is één van de vele verhalen uit het leven van de grondlegger van het woonwarenhuis. Kamprad, geboren in 1925, groeide op op een boerderij in de Zuid-Zweedse provincie Smaland. Als 17-jarige jongen kreeg Kamprad een klein geldbedrag van zijn vader, omdat hij het eindexamen had gehaald. Hij richtte Ikea op, een samentrekking van zijn initialen en die van zijn geboortegrond – de boerderij Elmtaryd in het plaatsje Agunnaryd. Kamprad verkocht lucifers, pennen en stokvis. Later kwamen er meubels bij.

Kamprad bouwde een Ikea-imperium op dat nu 349 vestigingen in 43 landen telt, een jaaromzet van bijna 28 miljard euro boekt en 18.400 medewerkers heeft. Ondanks zijn aftreden als algemeen directeur in 1986 bleef Kamprad nauw betrokken bij het bedrijf als commissaris en eigenaar. Gisteren werd bekend dat de inmiddels 88-jarige Kamprad eind vorig jaar al zijn formele functies heeft neergelegd. Zijn plek in de raad van commissarissen is ingenomen door Göran Grosskopf.

Ikea-bijbel

Kamprad ís Ikea, en Ikea is zijn visie op het leven. In 1976 publiceerde hij het ‘Testament’ van ‘zijn’ Ikea, beter bekend als de Ikea-bijbel. Kamprad wilde dat bij zijn aftreden of overlijden de cultuur van de meubelmaker zou voortbestaan. Het document bestaat uit negen geboden, waarin hij de geest van Ikea vastlegt: kracht, eenvoud, focus. Het levert producten op die een begrip worden: de Billy-boekenkast, het Sultan-bed en de Klippan-bank. Kamprad wil de wereld „democratiseren” met producten die iedereen kan betalen en die daardoor de mensen zullen „bevrijden”.

Kamprad beschermde ondertussen zijn bedrijf zorgvuldig tegen de buitenwereld. Tot een paar jaar geleden publiceerde Ikea geen jaarverslagen. Het bedrijf, niet beursgenoteerd, hoefde aan niemand verantwoording af te leggen en Kamprad meed journalisten. Pas toen er scheurtjes kwamen in zijn zorgvuldig opgebouwde imago liet hij in 1999 zijn verhaal optekenen in het boek The Ikea Story. Daarin vertelde hij verder over zijn fascistische sympathieën. Het deerde de verkoopcijfers van zijn bedrijf niet. Na een paar jaar verdween de kritiek naar de achtergrond.

In het boek bekende Kamprad ook dat hij een drankprobleem had. Dat was ontstaan in de jaren ’60 tijdens het afsluiten van contracten met Poolse meubelfabrieken. Daar móest hij wel meedrinken. Maar, zo zei Kamprad, hij had zijn probleem overwonnen. Hij wees naar zijn Testament: „Misstappen zijn het voorrecht van de actieven – van diegenen die hun fouten kunnen corrigeren en rechtzetten”.

Geniaal en dictatoriaal

Allemaal tactiek, zei voormalig Ikea-manager Johan Stenebo een paar jaar terug in een interview met de Zweedse televisie. Volgens hem koestert Kamprad het beeld van een man met gebreken. In 2010 publiceerde Stenebo het boek The Truth About Ikea. Daarin omschreef hij Kamprad als een dictator. Stenebo roemde Kamprad ook. Hij noemde hem geniaal en niet geïnteresseerd in rijkdom.

Op de momenten dat Kamprad naar buiten trad, benadrukte hij zijn zuinigheid. Toen hij zijn boek publiceerde liet hij op de persconferentie een volle kortingskaart voor 65-plussers voor de tram zien. „Wij zijn een bedrijf dat op de kosten let”, zei hij. Kamprad reed twee decennia in een oude Volvo, voordat hij hem verving omdat het niet meer veilig was.

Controle. Het is wat Kamprad altijd heeft proberen te behouden. In de media, maar ook in de manier waarop hij Ikea leidde. Hij riep een ingewikkelde constructie met een stichting en een holding in het leven om Ikea te beschermen tegen vijandige overnames. Zijn bedrijf ging nooit naar de beurs. Afhankelijk worden van de grillen van de aandeelhouders, wilde hij per se niet.

Nu moet Kamprad alsnog zijn bedrijf loslaten. Hij blijft bij Ikea betrokken als informele adviseur. Met zijn ervaring kan hij volgens het meubelconcern nog een hoop toevoegen. Misschien toch wat beter Kamrads Testament lezen. Pagina 14: „Ervaring remt elke ontwikkeling”.