Dit is een artikel uit het NRC-archief

Neanderthaler kon heus wel wat

Neanderthalers deden niet onder voor ‘moderne mensen’ uit hun tijd. Ze waren niet dom, maakten sieraden en gereedschap, waren bedreven jagers en aten echt niet alleen vlees.

Reconstructie van een Neanderthalervrouw die in 1979 is gevonden.
Reconstructie van een Neanderthalervrouw die in 1979 is gevonden. ELISABETH DAYNES / PNAS

De klassieke Neanderthaler is een vleesetende woesteling met een gebrekkig voorstellingsvermogen. Zijn technologie en cultuur zou altijd bij de moderne mens zijn achtergebleven. Dat is althans het stereotiepe idee. Maar het klopt niet. Archeologisch bewijs voor de superioriteit van de moderne mens ontbreekt, schreven Paola Villa (University of Colorado Museum) en Wil Roebroeks (Universiteit Leiden) woensdag in PLOS ONE. „Op basis van de archeologische gegevens is er geen enkele reden om te veronderstellen dat de Neanderthalers onderdeden voor de moderne mensen uit hun tijd”, zegt Roebroeks nu.

Neanderthalers leefden tussen de 350.000 en 40.000 jaar geleden in Europa en Azië. Ze stierven uit rond de tijd dat moderne mensen Europa binnentrokken. Voor het verdwijnen van de Neanderthalers zijn talloze verklaringen geopperd. De meeste komen erop neer dat ze mentaal tekortschoten. Maar die hypothesen zijn archeologisch nauwelijks onderbouwd, laten Villa en Roebroeks in hun artikel zien. Ze prikten elf uitstervingsmythen door. Hieronder staan de meest hardnekkige.

1 Moderne mensen konden symbolisch denken, Neanderthalers niet

75.000 jaar geleden maakten moderne mensen voor het eerst kunst en sieraden, in Zuid-Afrika. Ze droegen kettingen van schelpenkralen en bekrasten rode okerblokken met abstracte lijnenpatronen. Volgens sommige onderzoekers markeren de kralen en krassen de geboorte van een moderne geest: ze hadden geen nut, maar waren mooi of hadden een symbolische betekenis.

Het is nog maar de vraag of dat klopt. Bovendien: Neanderthalers gebruikten ook rode oker. In Italië en Spanje beschilderden late Neanderthalers er schelpen mee. En in Frankrijk en Italië sneden ze roofvogelklauwen van poten af, mogelijk om ze als hanger te gebruiken. Ook vliegpennen waren bij Neanderthalers in trek, blijkt uit snijsporen op vleugelbotten.

2 Neanderthalers hadden een beperkter dieet dan moderne mensen

De Neanderthaler wisselde vlees af met vlees. Hij joeg vooral op groot en middelgroot wild zoals paarden, bizons en edelherten. Konijnen liet hij lopen en voedzame planten liet hij staan. De Neanderthaler zou op die manier minder energie uit zijn omgeving halen dan moderne mensen.

Dat was althans het idee. Inmiddels is duidelijk dat het dieet van Neanderthalers veel diverser en rijker was dan gedacht. Neanderthalers vingen ook klein wild en waterwild, zoals konijnen en eenden. En ze aten wel degelijk ook plantaardig voedsel. In hun tandsteen en op hun werktuigen zijn plantenresten gevonden, onder andere van graszaden, waterlelieknollen, dadels, pijnboompitten en peulvruchten.

3 Neanderthalers waren matige jagers

Bottenkenner Erik Trinkaus constateerde in 1995 dat Neanderthalers bovengemiddeld veel botbreuken opliepen, ongeveer evenveel als rodeorijders. Hij concludeerde dat Neanderthalers er riskante jachttechnieken op na hielden. Ze zouden prooien met steeksperen hebben belaagd en daarbij vaak gewond zijn geraakt.

Maar Trinkaus heeft dat idee in 2012 zelf weer verlaten: Neanderthalerskeletten vertonen evenveel breuken als die van moderne mensen uit dezelfde tijd. Bovendien zijn er aanwijzingen dat Neanderthalers gezamenlijk jachtpartijen coördineerden. Ze dreven bijvoorbeeld kuddes bizons en mammoeten van kliffen af. De Neanderthaler was bedreven in de jacht, en had kennis van zijn prooi en het landschap.

4 De technologie van Neanderthalers was simpeler dan die van moderne mensen

In werkelijkheid waren Neanderthalers net zo handig als moderne mensen. Ze maakten bijvoorbeeld lijm uit berkenbast door de bast tot 400 graden Celsius te verhitten zonder dat er zuurstof bijkwam. Met deze berkenpek lijmden ze vervolgens stenen punten aan houten stelen.

Neanderthalers waren misschien ook uitvinders: 50.000 jaar geleden maakten ze al gereedschap van hertenribben om leer mee glad te wrijven. Misschien hebben moderne mensen deze techniek later zelfs overgenomen.

Neanderthalers waren niet onze mindere. Waarom stierven ze dan uit? „De Neanderthalervorm is inderdaad verdwenen”, zegt Roebroeks, „maar ze zijn niet zomaar even opgerold”. Uit DNA-onderzoek blijkt dat alle Europeanen en Aziaten Neanderthaler-DNA dragen. Mens en Neanderthaler leefden naast elkaar en kregen soms samen kinderen. De Neanderthaler is deels in de genenpoel van de mens opgegaan, en niet uitgeroeid, stellen Roebroeks en Villa.

„Ik ben het grotendeels met Villa en Roebroeks eens”, reageert Erik Trinkaus, hoogleraar antropologie van de Washington University. „Wat zij hebben samengesteld moest gezegd worden.” Ook Chris Stringer, hoogleraar antropologie bij het Natural History Museum in Londen, kan zich vinden in de argumenten van Paola en Villa. „Er is niet één reden waarom Neanderthalers overal en over een periode van 25.000 jaar uitstierven.”

Roebroeks verwacht niet dat iedereen nu om is. „Integendeel, veel collega’s zullen het met onderdelen van onze opschoonactie oneens zijn”, zegt Roebroeks, „maar ik denk dat iedereen erkent dat Neanderthalers en hun tijdgenoten veel meer op elkaar lijken dan we tot voor kort dachten.”