Geschonden privacy wordt toneelstuk

Privacy is het eerste stuk waarin niet alleen toeschouwers, maar ook hun telefoons actief meedoen. De acteurs weten wie u bent.

Hoofdrolspeler Joshua McGuire als de toneelschrijver in ‘Privacy’.
Hoofdrolspeler Joshua McGuire als de toneelschrijver in ‘Privacy’. Foto Johan Persson

Nee, u hoeft uw telefoon niet uit te zetten. Bij aanvang van het toneelstuk Privacy, deze maand te zien in het Londense Covent Garden, gaan de apparaten alleen op stil. Het gevolg is dat mensen, zodra het stuk even inzakt, tersluiks hun mail gaan checken. Maar via de telefoons halen de acteurs ook hilarische en onthullende trucs met de toeschouwers uit, waarvan het publiek moet beloven die niet te onthullen. Wat we hebben meegemaakt blijft dus gedeeltelijk privé. Een kwestie van impliciet vertrouwen, zegt een van de actrices tegen het publiek. „En o ja, we weten waar u woont.”

Privacy van de jonge Britse toneelschrijver James Graham is geen gewoon toneelstuk. Het is meer een avond flitsende en geestige publieksvoorlichting over wat onze telefoons over ons verraden en wie daar gebruik van maakt. Het is daarom vermoedelijk het eerste toneelstuk waarin niet alleen de toeschouwers, maar ook hun mobieltjes actief meedoen. Allerlei gegevens van toeschouwers verschijnen op het projectiescherm dat het decor vormt. De acteurs spelen in op die gegevens en zo is elke avond anders. „Tegen de tachtig procent van de voorstelling ligt vast”, zegt schrijver James Graham de ochtend na een opnieuw uitverkochte voorstelling. „De overige twintig procent is improvisatie van de acteurs, op basis van wat ze te weten komen over het publiek.”

Centraal in Privacy staan een toneelschrijver en een regisseur. De regisseur wil per se een stuk over privacy, maar de schrijver wil zich liever niet blootgeven. De regisseur stelt voor dat ze gezamenlijk onderzoeken waar de grenzen van de schrijver precies liggen. Hoeveel privacy heeft hij, en hoeveel wil hij hebben?

„Op mijn negentiende kreeg ik mijn eerste mobieltje”, zegt Graham. „Ik vond het aanvankelijk best lastig dat ik na school niet meer even rustig kon verdwijnen, dat vrienden en familie me nu altijd konden bereiken. Nu ben ik net als iedereen. Mijn telefoon is een deel van mijn lichaam. Ik neem hem mee naar bed, hij is er altijd. Ik vind het heerlijk op Facebook te zien wat mijn vrienden doen.”

Terwijl Grahams alter ego op het toneel een marionet lijkt van de algoritmen die zijn gedrag bepalen, realiseer je je in de zaal snel dat hij niet de enige is. Voor de duur van de voorstelling zitten we met zijn allen in het besturingssysteem van James Graham en zijn collega’s. We hebben ons kaartje online gereserveerd, dat vonden we handig. Maar in ruil daarvoor blijkt het theater nu zo ongeveer ons halve leven in kaart te kunnen brengen.

Standaard marketingsoftware rangschikt de toeschouwers in de zaal in overzichtelijke leeftijdscohorten, consumentengroepen en welstandsklassen. Voelt u zich alleen? Geen zorg, er zitten vanavond nog tien mensen met uw consumentenprofiel in de zaal. De regisseuse op het toneel klaagt dat ze, elke keer als ze online gaat, een zwangerschapstest krijgt aangeboden – terwijl ze niet eens zwanger wil worden. Op het toneel verschijnt de uitvinder van de klantenkaart voor supermarkten. Hij vertelt dat marketeers eerder weten dat een vrouw zwanger wil worden dan zij zelf: overschakelen op handcrème zonder parfum blijkt een voorspellend teken.

Een digitale volwassenwording zou je Privacy kunnen noemen; het publiek ondergaat die samen met de hoofdpersoon. Wie naar buiten komt, voelt zich naakt en bekeken. Maar hij kan in elk geval nooit meer beweren dat hij niet geweten heeft hoe zijn telefoon zijn leven exposeert.

Graham stelt zijn stuk steeds bij, bijvoorbeeld als er nieuwe informatie over de NSA naar buiten komt, maar ook om het internet te slim af te zijn. „In de voorstelling laten we alle toeschouwers eenzelfde vraag stellen aan Google”, vertelt Graham. „Ik moet die vraag elke paar weken veranderen, want de manier waarop Google die voor iedereen aanvult wordt steeds minder divers. De locatie waarvandaan je Google iets vraagt heeft grote invloed op de automatische aanvullingen die je krijgt.”

Graham hecht eraan het publiek actief te laten meedoen. „Het klinkt misschien niet heel kunstzinnig, maar ik wil mensen een goede avond uit bezorgen. Als je samen iets doet, heb je meer plezier dan als je alleen samen iets ondergaat.”

Graham (32) heeft al meer dan tien stukken op zijn naam, merendeels flitsende, humoristische stukken over politiek. Zijn grootste hit tot nu toe was This House, een politiek drama over een Brits coalitiekabinet in de jaren zeventig. Privacy ontstond omdat regisseur Josie Rourke in 2012 een stuk zocht over het Britse telefoonhackingschandaal. Graham: „De hele NSA-affaire moest toen nog losbarsten. We waren vooral bezig met hoe we spelletjes konden spelen met de privacy van de toeschouwer; het stuk is echt gebouwd rondom de trucs met de telefoons.”

Als de spelers in kaart hebben gebracht hoeveel we over onszelf uitleveren, laten ze in het tweede deel van de voorstelling zien wat een overheid daarmee kan. In wisselende rollen spelen de zes acteurs alle betrokkenen uit de NSA-affaire, van klokkenluider Edward Snowden tot de Britse journalist van News of the World die zei: „privacy is voor pedo’s”.

De Britse geheime diensten hebben ruime bevoegdheden, blijkt. De NSA-onthullingen worden er anders gezien dan in Europa. „Britten hebben net als Europeanen vaak een hekel aan politici”, zegt Graham. „Maar er is hier wel een groot vertrouwen in de staatsinstituties en de geheime dienst wordt ronduit geromantiseerd. Sommigen zijn er trots op dat de GCHQ nauw samenwerkt met de NSA. ‘We heersen dan wel niet meer over de zeeën, maar er blijven dingen die we goed kunnen,’ dat gevoel.”

Op het toneel verzoent de schrijver zich uiteindelijk met het feit dat hij zijn leven in de etalage zet, zichtbaar voor iedereen. Zijn hoop vestigt hij op een uitspraak van zijn psychoanalyticus, die stelt dat de mens nooit helemaal gekend kan worden, omdat hij zichzélf niet kent. Zo blijven er altijd plekken zonder bereik.

Daarmee neemt Graham een veel optimistischer positie in dan de Amerikaanse schrijver Dave Eggers in zijn recente roman The Circle; de hoofdpersoon daarin levert zich dusdanig uit aan Facebook en Twitter dat zij haar ziel verliest. „Ik geloof niet in een dystopische toekomst waarin we gestuurd worden door de grote internetbedrijven”, zegt Graham. „Een mens is meer dan zijn telefoon. Als we ons maar bewust zijn van wat er gaande is, dan kunnen we zelf de grenzen mede bepalen.”