Deze 100-jarige gééft je energie

Het succesboek De 100-jarige man die uit het raam klom en verdween werd verfilmd // Maar: vind in Zweden maar eens een komische acteur // „Grappig zijn op film is verschrikkelijk moeilijk”

‘Wat doet een oude man als hij naast zich iemand hoort praten? Hij kijkt minzaam opzij, met langzame hoofdbeweging, alsof hij nog moet besluiten of hij wel wil luisteren.” De Zweedse acteur Robert Gustafsson doet voor hoe een honderdjarige man dat gepraat ervaart. Hij beweegt zijn linkerhand als een sprekende mond vlak boven zijn schouder. Met trage oogopslag kijkt hij op, licht geïrriteerd.

Gustafsson vervolgt: „Ik ben nog geen vijftig jaar en vertolk de rol van een honderdjarige, Allan Karlsson. Dat is voor een acteur een ongekende ervaring. Meestal ontwikkelt een toneelspeler of filmacteur zich in een rol van jong tot oud, nu ben ik meteen al oud. Maar ik word gaandeweg jonger. Van geest.”

Gustafsson geeft in de film De 100-jarige man die uit het raam klom en verdween, naar de bestseller van Jonas Jonasson, een vitale invulling aan zijn rol die in lijn is met de teneur van het boek. Op het moment dat de verzorgster van het tehuis onder luid gezang van verjaardagsliedjes een taart met honderd brandende kaarsjes de kamer van de hoogbejaarde binnenbrengt, stapt de man zelf over de vensterbank, springt soepel in het bloemperk en spoedt zich de wijde, vrije wereld in. Hij belandt van het ene in het andere avontuur. „Ouderdom is de mooiste jeugd”, zegt Gustafsson.

Voorliefde voor explosieven

Het gesprek vindt plaats in een statig pand in Stockholm. Ook regisseur Felix Herngren is aanwezig. In Zweden bezochten 1,1 miljoen mensen de film en lazen 1,5 miljoen het boek. Alleen al in het eerste weekeinde na de release in december trok De 100-jarige meer bezoekers dan enig andere film ooit in Zweden. Volgens regisseur Felix Herngren stond de verfilming van De 100-jarige vanaf het begin in het middelpunt van de belangstelling: „In Zweden is de roman ongekend populair. Ouderdom is een onderwerp waaraan iedereen het liefst voorbijgaat. Maar in De 100-jarige krijgt ouderdom een wervelende kracht. Onze held Allan gaat met beroepsmisdadigers om. Hij is verzot op explosieven en ontmoet in flashbacks zelfs de historische grootheden van zijn tijd.”

Bij eerste lezing ontdekte Herngren de filmische kracht van het verhaal. „Na vijf bladzijden wist ik: dit is een film”, zegt hij. „Voor mij is de film als een roadmovie over een oudere man die op een wilde reis door de wereld gaat. Dat is de dragende lijn van het verhaal. Allans ontmoetingen met Stalin, Eisenhower en raketexpert Wernher von Braun voegen wij er als terugblikken in. Die flashbacks geven zicht op het karakter van Allan: een in zichzelf gekeerde, misschien wat autistische man die zijn omgeving met ironie observeert.” En voegt Gustafsson toe: „Hij is ongehoord grappig.”

Hoe praat een 100-jarige?

Dat laatste aspect sluit wonderwel aan bij Gustafssons status in Zweden: hij is de meest bekende komische acteur van het land, op televisie, in film en op toneel.

Herngren herinnert zich levendig de audities voor De 100-jarige. „Ik wist dat ik voor deze rol een komische acteur nodig had, maar dat is in Zweden een hele klus”, memoreert hij. „Om mezelf een beeld van Allans karakter te vormen nodigde ik zowel enkele komische acteurs uit als een acteur die getraind is in dramatische rollen. Afgezien van Gustafsson vielen de komieke acteurs snel af. Grappig zijn op het filmdoek is verschrikkelijk moeilijk. Veel acteurs overdrijven terwijl je het juist klein moet maken. Ook tegen Robert moest ik telkens zeggen: ‘Houd het klein.’ Komisch acteren is een zaak van de juiste toon, van niet per se komisch wíllen zijn maar en passant de lach veroorzaken bij het publiek. In het geval van De 100-jarige is dat ook een weemoedige lach. Gustafsson is meer dan alleen komiek, hij speelde ook serieuze rollen, zoals bijvoorbeeld Rain Man op het toneel.”

Om zich op zijn rol voor te bereiden luisterde acteur Robert Gustafsson op internet naar de manier van praten van oude mensen. Gustafsson: „Ik heb veel van filmpjes op het web gebruikgemaakt om hun stemmen en hun gedrag te bestuderen. Ik stelde me voor hoe oude mensen zich voelen, omringd door de snelheid van de jeugd. Ze kunnen lang niet op alle impulsen reageren. Dat is de reden voor hun vaak vertraagde reactie.”

„De titel van De 100-jarige is niet voor niets gekozen. Allans leeftijd omspant een eeuw. Verbeeld je dat je zo iemand tegenkomt, hier in Stockholm. Hij zou toneelschrijver Strindberg weleens gekend kunnen hebben, of filmmaker Ingmar Bergman. Maar dat zijn vragen over het verleden die aan een ouder iemand zelden worden gesteld. Dat doet deze film wel, en het boek ook. En het mooie is dat iedereen die de film gezien heeft, er een ongekende energie van krijgt.”