Buur- en tuinman winnen voor Bach

Wat drijft een vrij klein barokensemble als de Nederlandse Bachvereniging om Bachs ‘opera omnia’ op internet te zetten? En hoe betaalt het zijn ambitieuze jubileumproject?

Illustratie paul van der steen
Illustratie paul van der steen

De Nederlandse Bachvereniging staat bekend als degelijk, betrouwbaar. Rijk, goed georganiseerd en invloedrijk. En, misschien, een tikje calvinistisch. Sterdirigenten tref je er niet, de duurste barokdiva’s evenmin. Maar de uitvoeringen zijn altijd goed en weloverwogen en de vaste musici zijn dol op de vrijheid die ze krijgen van hun chef Jos van Veldhoven, wiens achtergrondkennis óók door iedereen wordt geroemd.

Voor de Bachvereniging is de jaarlijkse reeks uitvoeringen van Bachs Matthäus Passion, nu net weer achter de rug, een terugkerend hoogtepunt. De matinee-uitvoering in de Grote Kerk van Naarden wordt op Goede Vrijdag traditiegetrouw bijgewoond door het voltallige kabinet, en kent als lobbyevenement binnen de klassieke muziek daardoor zijn gelijke niet – wat de Bachvereniging ook voor sponsoren aantrekkelijk maakt. De Matthäus is voor de Bachvereniging dan ook een constante in de programmering. Dat geldt, minder geregeld, ook voor het Weihnachtsoratorium, Magnificat, de Hohe Messe en de Johannes, die worden afgewisseld met kleinere concerten rondom Bach en tijdgenoten.

En nu brengt u in negen seizoenen álles van Bach; een groot, duur en dus gedurfd project. Maar lag het niet ook erg voor de hand?

Van den Bossche: „Die bedenking had ik zelf eerst ook. Is het niet te simpel? Maar juist omdat we normaal vooral Bachs grootste werken uitvoeren, moet je jezelf én je publiek het volledige repertoire gewoon een keer gunnen.

„We wilden Bachs muziek ook graag uitvoeren op passende locaties: cantates in de kerk, kamermuziek in de huiskamer, etcetera. Dat zijn vaak plekken die niet voor veel mensen toegankelijk zijn. Zo kwamen online media in beeld. Via filmpjes en tekst kun je op de site meer te weten te komen over de muziek, via sociale media kun je er met anderen over praten. Het gaat om de muziek én de beleving.”

Maar concreet: wat is de meerwaarde? Alles van Bach staat al op YouTube, vaak door topensembles. Info is makkelijk te ‘googelen’. En Facebook is overal.

„Juist daarom. Internet is een oerwoud, wat wij bieden zal consistent, volledig en betrouwbaar zijn. Goede, historisch geïnformeerde uitvoeringen, modern gepresenteerd. We verantwoorden alles. Waarom spelen we zoals we spelen? Welke moeilijkheden komen we tegen?

„Het leek daarbij eerst alsof we onze als ensemble in negentig jaar opgedane Bach-knowhow met de wereld zouden delen. Maar het wordt me steeds duidelijker dat we ook zelf een nieuwe zoektocht begonnen zijn. Elk werk, ook het kleinste, vraagt om keuzes: welke versie, welke bezetting, welke stemming? Soms lijkt het alsof we de pioniersgeest van vijftig jaar geleden teruggehaald hebben. Er zijn geen zekerheden in de historische uitvoeringspraktijk, je bereikt nooit een definitief eindpunt. Na tien jaar kunnen we weer opnieuw beginnen.”

Voor veel ensembles was dit een zware tijd, jullie investeren juist. Hoe lukt dat?

„We trekken voor ‘All of Bach’ 5 ton extra per jaar uit, in totaal 5 miljoen. De geluids- en beeldregistraties zijn duur, de website ook. Daarbij spelen we ook meer muziek dan normaal. Zonder de Rabobank, Amerborgh en een aantal andere belangrijke sponsoren en fondsen zou dat ondenkbaar zijn.

„Tot en met 2015 is het financieel rond. De volgende fase, van 2016 t/m 2018, zijn we artistiek aan het plannen, maar daarvoor is nog wel een miljoen euro nodig. De derde, laatste periode moet op 3 ton na nog worden gedekt. Dat is een dagelijks aandachtspunt. Maar ik verwacht niet dat het misloopt. Bach is op zichzelf al aantrekkelijk voor investeerders, maar ik merk dat mensen óók instappen vanwege de doelstellingen van All of Bach. Een van onze grootste donateurs vindt niks leuker dan in zijn hele kennissenkring, van de tuinman tot zijn bedrijfsnetwerk, mensen te winnen voor Bach. En dat is precies wat wij ook willen.”

All of Bach.com wordt gratis toegankelijk. Je zou ook inhoud achter een betaalmuur kunnen plaatsen.

„We hebben veel varianten overwogen. Maar laten betalen betekent minder mensen op je site. En wat we willen is juist minimale drempels en maximale bezoekersaantallen. Daar komt bij dat je, zodra je gaat verdienen, de afspraken met musici moet herzien. Zij werken nu, buiten hun gewone honorering, belangeloos mee.”

Jullie werken steeds met andere dirigenten. Waarom? De ‘Bachs’ van Gardiner of Suzuki verkopen ook door de dirigent.

„Jos van Veldhoven is onze dirigerende artistiek leider, maar de signatuur van het ensemble is niet onlosmakelijk met hem verbonden. Wij gaan liever de zoektocht aan met veel verschillende gastdirigenten. Het orkest maakt zélf de klank, wie er ook voor staat.”

Maar hoe ‘eigen’ is die klank? De meeste musici spelen ook bij andere ensembles.

„Dat is eigen aan de oudemuzieksector; die is erg klein. Maar ik zie daarin geen zwakte. Dat we projectmatig werken, houdt de groepschemie fris. En er bestaat wel degelijk een ‘Nederlandse Bachvereniging-klank’. Geen imposante turbobarok, maar een nobel geluid dat is gebaseerd op inhoud en tekst – zelfs als er geen tekst is.”

Jullie geven 66 concerten per jaar voor 38.000 bezoekers. Is dat voldoende?

„De bedoeling is wel om op termijn iets meer concerten te organiseren en meer publiek te bereiken. Maar je merkt dat de markt onder druk staat. Zalen hebben minder middelen en publiek koopt kaartjes liefst laat. Daarbij: grote groei zit er niet in – nooit. Wij zijn een ensemble dat nooit meer dan gemiddeld 500 mensen per avond zal trekken. In kerken is het minder, in grote zalen meer. De Matthäus Passion is onze enige kostendekkende productie. ”

De Bachvereniging heeft voor een middelgroot muziekensemble een imponerende organisatiestructuur met drie besturen, waarin zo’n 15 bankdirecteuren, (ex-)politici en topmensen van multinationals. Waarom is dat nodig?

„Onze besturen zorgen ervoor dat het bouwwerk dat de Bachvereniging is, gezond blijft. Naast de ‘gewone’ besturen is er bijvoorbeeld de stichting Ondersteuning die donaties beheert van onze bedrijfsdonateurs; 45 bedrijven die ons voor een periode van drie jaar steunen met relatief kleine sponsorbedragen, maar wel zorgen voor een stabiel financieel fundament. Zoals je zelf al aangaf: ik denk niet dat veel andere ensembles een veelomvattend en kostbaar project als ‘All of Bach’ op dit moment zouden durven starten. Dat wij het wél wagen, hangt sterk samen met de kracht van onze besturen.”