Poetin krijgt geen voet aan de grond hier aan de Dnjepr

Verzet tegen de Russen

De joodse bankentycoon en gouverneur van het oostelijke Dnjepropetrovsk houdt de pro-Russische beweging tegen. Hoe doet hij dat toch? „Hij wil een plek in de geschiedenis.”

Presidentskandidaat Timosjenko bij een wegversperring bij Dnjepropetrovsk.
Presidentskandidaat Timosjenko bij een wegversperring bij Dnjepropetrovsk. Foto AFP

Zeven torens telt Menorah, het reusachtige joods cultureel-annex-business-centrum van Dnjepropetrovsk. Het is gebouwd met geld van de joodse bankentycoon Igor Kolomojski en bevat het eerste Holocaust-museum van Oekraïne en verder winkels, banket- en conferentiezalen en een vijfsterrenhotel. Hier zetelt ook de culturele organisatie van de joodse gemeenschap van deze industriestad aan de Dnjepr. Naast de zevenarmige torenflat staat de oude synagoge. Op deze zaterdagochtend bidden, zingen en dansen hier wel vijfhonderd mensen. De mannen beneden met gebedssjaals, de vrouwen boven, na de eerste huwelijksnacht getooid met pruiken. De sfeer is ontspannen.

De opstandige provincie Donetsk, tweehonderd kilometer naar het oosten, lijkt hier ver vandaan. Een inval van de Russen? Rabbijn Shmuel Kaminezki, 25 jaar geleden uit Israël hierheen gestuurd door de orthodoxe Lubavitcher chassidim, gelooft niet dat Poetin het wagen zal. „Hij kan het zich niet veroorloven de hele wereld tegen zich in het harnas te jagen. Dan zal het land bankroet gaan, net als Iran.”

Maar als Poetin komt, zal Dnjepropetrovsk zich niet gauw gewonnen geven, zegt de rabbijn.

Kaminezki, geestelijk leider van de groeiende joodse gemeenschap, beschouwt de Maidan-revolutie als de wedergeboorte van Oekraïne. Hij had het nooit verwacht, maar ziet het als een grote kans. De joden van Oekraïne staan vierkant achter Kiev. Dat is opmerkelijk in een land waar in de Tweede Wereldoorlog 1,5 miljoen joden zijn vermoord. „Oekraïne is een vrij land”, zegt Kaminezki. „Het gaat ons hier naar den vleze. In Antwerpen zijn veel meer antisemieten dan hier en Moskou zit helemaal vol neonazi’s die mensen aanvallen. Als Oekraïners dronken zijn, schreeuwen ze weleens wat, maar ze zouden nooit een jood kwaad doen. Het is een vriendelijk volk.”

Voor de Rechtse Sector (0,9 procent van de stemmen bij de laatste peilingen) en de nationalistische Vrijheid-partij Svoboda (1,2 procent) is de rabbijn niet bang. „Nu ze voor Europa hebben gekozen hebben ze hun retoriek gematigd.” Vorig jaar waren er in heel Oekraïne maar dertien antisemitische incidenten. In Europa, zegt de rabbijn, verbergen joden angstvallig hun keppeltjes. „Ik zeg tegen iedereen: laat ze zien! Mensen moeten er gewend aan raken. Wij zijn hier om te blijven.”

In Dnjepropetrovsk (1,2 miljoen inwoners) is iets opmerkelijks aan de hand. De stad ontwikkelt zich in rap tempo tot het hoofdkwartier van het verzet tegen de Russen. Igor Kolomojski, de oligarch van joodse afkomst die rijk werd met zijn bankenimperium Privatbank en tal van andere bedrijven, keerde twee maanden geleden uit zijn woonplaats Genève terug om gouverneur te worden van zijn geboortestreek. Hij trof een bezet provinciehuis aan en ging onmiddellijk met alle partijen, van ultralinkse communisten tot en met de Rechtse Sector, om de tafel. Er werd een akkoord gesloten: geen demonstraties meer, geen bivakmutsen, stokken en schilden op straat.

Jaloers kijken onrustiger steden als Donetsk, Charkov en Odessa naar die succesformule, en naburige gouverneurs vragen advies hoe zij de geest weer in de fles moeten krijgen. „Wij zijn gewoon naar al die schreeuwers toe gestapt en hebben gezegd: jullie hinderen ons bij ons werk. Maar als je iets positiefs wilt bijdragen, ben je hartelijk welkom”, zegt vicegouverneur Boris Filatov, een Russische vastgoedman, die in het provinciehuis dag en nacht in touw is om de veiligheidssituatie te ‘monitoren’. „Zo hebben we de mensen van de pleinen gehaald.”

Groene mannetjes

Maar Kolomojski ging verder: hij gaf opdracht tot de vorming van het reservegarnizoen Dnjepr, dat al 5.000 man zou tellen. Wie zich wil aansluiten, moet militaire ervaring hebben en met een geweer kunnen omgaan. Hij liet op de toegangswegen naar de stad wegversperringen inrichten om infiltratie vanuit het opstandige oosten te voorkomen. Hij loofde zelfs geld uit voor het inleveren van buitgemaakte wapens en gevangen genomen ‘groene mannetjes’ (10.000 dollar per stuk). Het is geen toeval dat Dmitri Jarosj, de leider van de Rechtse Sector, afgelopen week in Dnjepropetrovsk opdook om zijn eigen garnizoen te gaan vormen. Hij heeft zijn presidentscampagne (toch kansloos met een peiling van 0,9 procent) er voor opgeschort.

Ongetwijfeld tot irritatie van buurman-oligarch Rinat Achmetov, die er maar niet in slaagt (of wil slagen) ‘zijn’ rebelse provincie Donetsk onder controle te krijgen, schonk Kolomojski een half miljoen dollar aan de onderbetaalde Oekraïense militaire eenheid van Marioepol, die wel weerstand heeft geboden aan de ‘separatisten’. Vicegouverneur Filatov geeft toe dat dat met die beloning voor ‘groene mannetjes’ een beetje uit de hand is gelopen. „Het idee was positief: de separatisten kopen wapens om oorlog te voeren. Wij wilden juist geld bieden voor vrede en mensen motiveren om wapens in te leveren.”

Filatov vergelijkt het Dnjepr-garnizoen met het Zwitserse, Amerikaanse of Israëlische leger, waarvoor getrainde mensen op afroep beschikbaar zijn. Men weet hier heel goed dat het onbeschermde Oekraïne zijn eigen boontjes zal moeten doppen en niet hoeft te rekenen op militaire steun uit het westen. Omdat het leger faalt, gaan hier steeds meer stemmen op om een Amerikaanse wapenwet in te voeren. Want de Oekraïners zijn bereid hun land te vuur en te zwaard te verdedigen.

Ook wat dat betreft kijkt Filatov met bewondering naar Israël. „Oekraïne is eigenlijk al veranderd in Israël. De Krim is onze Gazastrook van waaruit voortdurend destabiliserende acties zullen worden uitgevoerd. En Rusland is de Arabische wereld die ons in zee wil drijven.”

Waarom is zakenman Igor Kolomojski uit zijn Zwitserse comfort zone gekropen om een provinciale bestuurder te worden? „Hij wil een plek in de geschiedenis, het vaderland roept”, zegt Filatov. „Kolomojski geeft echt om zijn stad. Maar laten we wel wezen: wij snappen ook heel goed dat het gedaan is met onze business als Poetin hier de baas wordt.” Op de Krim en in Rusland is de Privatbank van Kolomojski al genaast. Naar verluidt nationaliseerde de gouverneur vervolgens in Dnjepropetrovsk een titaniumfabriek, eigendom van Poetin zelf.

Kleine schizofreen

Het is tekenend voor het feodale karakter van Oekraïne, waar zakenelites – met meer of minder criminele middelen – nog steeds de dienst uitmaken. Poetin en Kolomojski hebben een hekel aan elkaar. De bankman ergerde Poetin persoonlijk door hem een ‘kleine schizofreen’ te noemen, die Rusland en Oekraïne op de rand van een oorlog heeft gebracht. Poetin schold Kolomojski vervolgens uit voor „unieke oplichter”, die „er zelfs in slaagde onze oligarch Abramovitsj twee of drie jaar geleden te belazeren”.

De regering in Kiev staat machteloos tegenover de door Rusland geïnspireerde opstand in het oosten, en steden als Charkov, Odessa en Dnjepropetrovsk zijn min of meer aan zichzelf overgeleverd. Allemaal worstelen ze met ordeproblemen, die soms plotseling opeens heel grimmig worden. Filatov wil de regering niet afvallen. Hij denkt dat Kiev nauw overlegt met de internationale gemeenschap. „Het is heel moeilijk een balans te vinden, als Rusland direct schreeuwt dat de vreedzame bevolking wordt aangevallen. Ga je schieten, dan valt het Russische leger binnen. Maar tegelijkertijd zien we dat die bende in Slavjansk zich van dag tot dag erger misdraagt. Ze kidnappen journalisten en terroriseren burgers.”

Rusland wilde aantonen dat hier fascisten aan de macht zijn gekomen, zegt Filatov, maar in Dnjepropetrovsk is een jood tot gouverneur benoemd. „Dus moesten ze hun retoriek aanpassen en toen werd het: Hitler steunde in 1933 ook op joodse oligarchen. Het is allemaal propaganda. Het ergert ze ook vreselijk dat ik een Rus ben. Waarvoor ik niet allemaal ben uitgemaakt op de Russische televisie! Ik benadruk keer op keer expres dat ik geen druppel Oekraïens bloed heb.”

In Dnjepropetrovsk wapperen overal Oekraïense vlaggetjes en de meeste mensen die ik op straat aanspreek hebben grote waardering voor Kolomojski’s daadkrachtige aanpak. „Ik denk dat wij Poetins scenario al aardig hebben doorkruist”, zegt Filatov zelfverzekerd.