Zie Milosevic: zo zal Poetin ten val komen

De Russen zullen uiteindelijk niet langer Poetins imperialisme accepteren, meent Bob de Graaff.

Illustratie Marian Kamensky
Illustratie Marian Kamensky

De gelijkenissen zijn opvallend. Beiden werden post-communistische heersers na een carrière in de communistische bureaucratie. En beiden schuwden het supernationalisme niet: Milosevic het Groot-Servische en Poetin het Groot-Russische. Maar in feite draaide het steeds om hun eigen machtspositie. Juist daardoor was en is hun Wille zur Macht zo richtingloos. Poetin is duidelijk meer macho dan Milosevic, ‘de amoebe aan de macht’, maar beslist niet minder opportunistisch.

Beiden spraken/spreken voortdurend over het volk, maar eigenlijk vormt dit voor hen disposable people, mensen die zij manipuleren en kneden. Zij zijn geen nationalisten maar populisten, zelf de ferventste aanhangers van het Milosevicisme of Poetinisme. Milosevic was eerst president van Servië en toen van Joegoslavië en Poetin was afwisselend president en premier van Rusland, maar zij behielden steeds onbetwist de centrale macht. En beiden slaagden erin het staatsapparaat om te vormen tot een bende gelijkgezinden die staat en maatschappij leidden én leegzogen.

De gelijkenis wordt nog steeds helderder. Poetins omhelzing van de Groot-Russische idee en zijn machtsuitbreiding over ‘het nabije buitenland’, waar hij Russische minderheden zegt te beschermen, verschilt weinig van Milosevic’ toenmalige opstelling als Servisch leider ten aanzien van Kroatië en Bosnië en de daar levende Servische minderheden. Beiden maakten zij gebruik van een combinatie van reguliere militaire druk, paramilitaire eenheden en etnisch-nationalistische milities. En in beide gevallen moest het Westen hun hulp inroepen om internationale waarnemers die door lokale nationalisten werden gegijzeld vrij te krijgen.

Wat kan het Westen leren van deze vergelijking? Bovenal dat het ook met Poetin waarschijnlijk slecht zal aflopen. De rest van de wereld moet hem niet beschouwen als iemand die levenslang aan de macht zal blijven. Net zo goed als zij zelf het volk als disposable beschouwen, worden leiders als Poetin uiteindelijk door datzelfde volk terzijde geschoven. De combinatie van autocratie en schijn van democratie die zij in stand proberen te houden maakt hen kwetsbaar; de illusie dat het volk iets te zeggen heeft, verandert ten slotte in realiteit. Deze realisering wordt gedreven door drie factoren: een gebrek aan succes, de economische realiteit en de behoefte van een volk dezelfde geneugten te genieten als andere aardbewoners.

Nu Poetin met kennelijk gemak de Krim heeft veroverd lijkt hij dit ‘succes’ een vervolg te geven in Oost-Oekraïne. Maar als de Oekraïense regering water- en voedseltoevoer zal afknijpen en Russische (para)militairen en milities omsingelen, zullen die ten slotte afdruipen, net als indertijd de Joegoslavische en Servische (para)militairen in Kroatië.

Met zijn imperialistische acties heeft Poetin zelf de Russische economie een slag toegebracht. Ook zonder sancties komt de Russische economie in de gevarenzone door terugtrekking van buitenlandse investeringen en een vlucht van Russisch kapitaal. Gerichte sancties zorgen ervoor dat de algemene kapitaalvlucht kan doorgaan, terwijl Poetins medeplichtigen niet langer van de buitenlandroute kunnen profiteren. In het geval van Milosevic werden sancties opgelegd om hem te bewegen zijn invloed aan te wenden om Karadzic, Mladic en andere lokale nationalisten op andere gedachten te brengen. Uiteindelijk bleek zijn invloed beperkt. Op Faustiaanse wijze had hij krachten in het leven geroepen die hij vervolgens niet kon beteugelen. Poetin loopt hetzelfde risico. Nog een reden om hem niet al te veel macht toe te dichten.

Uiteindelijk zal Poetins eigen volk, dat verstoken blijft van westerse geneugten, het niet langer pikken. Net als in het geval van Milosevic zal ten slotte het ‘Gotov je!’ (‘Het is genoeg!’) klinken. Het is daarom belangrijk de culturele banden met Rusland te laten voortbestaan en de sancties te beperken tot economisch en politiek terrein.

De wereld en in het bijzonder het Westen moet erop vertrouwen dat wat ooit lukte ten aanzien van de Sovjet-Unie en Milosevic opnieuw zal slagen. De vrije krachten van de economie en de culturele en politieke vrijheid zullen zegevieren. Poetin heeft zich misschien nog het meest in eigen voet geschoten door het Westen moreel weer in het zadel te helpen. Waar West-Europa zich enige tijd in slaap liet sussen door Poetin en de Amerikaanse regering door een ver doorgedreven oorlog tegen het terrorisme de moral highground verloor, kan Poetin zich, in weerwil van welke propaganda-inspanning, nu beslist niet langer als het redelijk alternatief presenteren. Hij zit fout, in de optiek van de rest van de wereld en straks ook in de ogen van zijn eigen volk.

Poetin zal waarschijnlijk niet eindigen in een Scheveningse cel, maar het Westen kan er wel voor zorgen dat hij op een slimme manier richting de uitgang van de macht wordt gemanoeuvreerd. Daarbij kan het erop rekenen dat de Russische president, dankzij de acties die hij in gang heeft gezet, zelf onbedoeld behulpzaam is. Tenzij hij heel snel beseft dat hij bezig is in de voetsporen te treden van Milosevic.