Orakel

Maar wat is het nou? Op 5 mei verrijst op de Dam, meldt deze krant, een reusachtige kop van staaldraad, die op Bevrijdingsdag, ik verzin niks, de sms’jes van burgers zal uitspreken. Het dondert niet wat er geschreven wordt. Iedereen mag het Orakel van Atelier Van Lieshout alles laten zeggen. Volgens Van Lieshout is het „een afgodsbeeld waar de gemeenschap zich omheen verzamelt”.

Huh? Orakel, afgodsbeeld – ik heb niks tegen conceptuele kunst, wel iets tegen halfbakken concepten. Even klassiek: een orakel in de Oudheid vertelde mensen wat ze nog niet wisten, een orakel sprak in raadselen waarvan de diepere betekenis pas gaandeweg duidelijk werd. Bij Van Lieshout is iedere Hollandse burger zijn eigen instant-orakel. Even bijbels nog: een afgodsbeeld is iets waarin je gelooft maar waarin je niet zou moeten geloven.

Dus wat is het nou? Van Lieshout verwacht dat de teksten „nobel” en „filosofisch” zullen zijn, maar ook „schunnig” en „politiek incorrect”. Lekker! „Het orakel is de spiegel van onze maatschappij. Kom maar op met die teksten. Daarin laten we zien wie we zijn. Als nare berichten de overhand hebben, dan zijn we een nare samenleving.”

Racistische teksten en leuzen, minder, minder, minder – het Amsterdams 4 en 5 mei comité hoopt dat burgers in het geval van verbale meuk elkaar zullen corrigeren – natuurlijk via het Orakel. Er zal niets gecensureerd worden, want de kern van het kunstwerk „zit in de vrijheid”.

Als je geen idee hebt, als je niets te zeggen hebt, dan word je gewoon een „spiegel van de maatschappij”. In de digitale samenleving is vrijheid al jaren een probleem, omdat iedereen iets te zeggen heeft, maar bijna niemand zich meer iets laat zeggen. Via sociale media worden mensen uitgescholden, zwartgemaakt, bedreigd. En ook gecorrigeerd, natuurlijk: op Twitter wordt dag en nacht medeburgers op echt Hollandse wijze de les gelezen.

Honderden artikelen zijn erover geschreven, tientallen uren talkshow zijn ermee gevuld. De kunstenaar trekt er domweg een lijntje omheen en zet het op de Dam, met de zegen van het Comité.

Dat Van Lieshout niet weet wat een orakel is, oké. Dat hij niet weet wat een afgod is, nou ja. Wel lastig dat hij geen idee heeft wat vrijheid is.

Of liever, zijn idee van vrijheid bestaat uit dezelfde handvol clichés waarmee je ieder jaar rond Bevrijdingsdag wordt doodgegooid: vrijheid is de totale, ongefilterde mondigheid, vrijheid is dat je alles mag zeggen. Verder gaat het niet. Dat vrijheid een lastige opdracht is, die dwingt tot voortdurend afwegen en onderhandelen; dat mijn vrijheid de vrijheid van anderen kan beperken, dat vrijheid inhoudt dat je zo nu en dan moet kunnen luisteren – dat alles valt buiten die simplistische voorstelling van grenzeloze ongeremdheid.

Er zit iets cynisch in dat Orakel van Van Lieshout. Je presenteert een vals idee van vrijheid en als het uit de hand loopt, „dan zijn we een nare samenleving”. Zo zit het niet. Met zijn Orakel schept Van Lieshout een nare samenleving.

Op 4 en 5 mei worden we geacht de doden van de Tweede Wereldoorlog te herdenken en onze herwonnen vrijheid te vieren. Beide gaat ons steeds moeilijker af – het herdenken van de doden is een stammenstrijd geworden tussen de rekkelijken en de preciezen (moet je de doden herdenken enkel en alleen vanwege henzelf, of dient het vooral voor nieuwe generaties als morele les, zodat ook de nakomelingen van de beulen erbij betrokken kunnen worden?). Vandaar dat 4 mei-herdenkingen uit angst voor rumoer zelf steeds meer een oefening in chique nietszeggendheid zijn geworden, waardoor het grote vergeten eerder wordt aangemoedigd dan tegengegaan.

En dan 5 mei: het vieren van de vrijheid staat gelijk aan een feestje bouwen, altijd vergezeld door de dooddoener dat vrijheid voor ons zo vanzelf spreekt dat we ons niet meer realiseren welk een groot goed – zelf invullen.

Die wezenloze mantra voldoet niet meer. Onze vrijheid staat onder druk – de affaire-Snowden heeft hardhandig afgerekend met de blijmoedige droom van de oneindige digitale zelfontplooiing. In de zaak van het preventieve verbod op de onaanzienlijke pedofielenvereniging Martijn trad Henk Bres op als wetgever – mob rule verkleed als dreigende „maatschappelijke ontwrichting”.

En zo verder. Vrijheid is allang niet meer iets dat „vanzelf spreekt”.

Het Orakel zul je er niet over horen.