Misbruik in land van heilig verklaarde

Ook de kerk van Johannes Paulus II, die zondag heilig wordt verklaard, lijdt onder schandalen en secularisering.

Ansichtkaarten van de zondag heilig verklaarden Johannes Paulus II, Johannes XXIII en van Franciscus.
Ansichtkaarten van de zondag heilig verklaarden Johannes Paulus II, Johannes XXIII en van Franciscus. Foto Reuters

De Tempel van de Goddelijke Voorzienigheid domineert moeiteloos het landschap van nieuwbouwflats en koffiebars in de Warschause voorstad Wilanów. Onder het rechthoekige betonnen skelet van de onafgewerkte mastodont bevindt zich één van de epicentra van de Poolse pausverering. De in 2005 overleden Johannes Paulus II wordt zondag heilig verklaard in het Vaticaan en heeft er zijn fysieke rustplaats.

Maar in het souterrain van deze hyperkerk staat zijn symbolische graftombe in zijn thuisland Polen. Een toefje van de soutane die bebloed raakte bij de aanslag op zijn leven in 1981 zit hier in een schrijn. En waar binnenkort het door de staat gesubsidieerde JP-museum komt, kunnen kinderen op de foto met een spaanplaat replica van de kerkvader. Een attractief souvenir voor katholieke dagjesmensen die hier de heiligverklaring volgen op tv-schermen.

De eerste plannen voor de tempel, een monument voor de hemelse tussenkomst in de Poolse historie, dateren uit 1791. Nu twee eeuwen later de oplevering nadert, luidt de vraag: is de Poolse identiteit nog onlosmakelijk vervlochten met het katholicisme? Zeker, de heiligverklaring van Karol Wojtyla (zijn geboortenaam) wordt een gloriemoment. „In onze kerk worden erediensten geschrapt omdat heel veel mensen de heiligverklaring willen volgen, ook de priesters. Ik ken velen die naar Rome gaan”, zegt Zuzanna Zychowicz, een 39-jarige lerares uit Warschau. Ze beschouwde Wojtyla „bij leven al als een heilige”.

Ontkerkelijking

Maar ook al trekken Polen in groten getale naar Rome, de trend is er één van gestage ontkerkelijking. 87 procent van de bevolking is gedoopt katholiek, maar het percentage praktiserende gelovigen daalt. Op de laatste peilingsdag van de Poolse kerk in 2012 zat 40 percent van de katholieken in de zondagsmis. In 2000 was dat nog 47, in 1982 nog 57 procent. Zelfs Wojtyla lijkt de Polen minder te boeien dan bij zijn zaligverklaring in 2011. Talloze straten, pleinen en scholen werden naar hem genoemd, maar „de oververzadiging van zijn officiële aanwezigheid brengt bij veel jongeren vooral verveling teweeg”, beklaagt priester Maciej Zieba zich in het liberaal-katholieke tijdschrift Tygodnik Powszechny.

Bovendien zag de kerk haar morele autoriteit uitgehold in de afgelopen jaren. In de negentiende eeuw gold ze nog als bindmiddel voor een Poolse natie verdeeld over Russisch, Duits en Oostenrijks grondgebied. Later werd ze een bolwerk van anti-communistisch verzet met Wojtyla als boegbeeld. Recent steeg echter de onvrede over haar politieke inmenging en enorme accumulatie van bezittingen sinds de val van het communisme. Na een reeks onthullingen over pedofiele geestelijken moest de kerk eind vorig jaar plots in de verdediging. De Nederlandse journalist Ekke Overbeek speelde daarin een belangrijke rol. Wees bang, heet zijn boek over de ervaringen van slachtoffers en het toedekken van het probleem. Een woordspeling op ‘wees niet bang’, de boodschap waarmee Wojtyla gelovigen onder het communistische juk sterkte.

Maar in plaats van introspectie kwam er een kerkelijk offensief. De nu afgezwaaide aartsbisschop Jozef Michalik linkte kindermisbruik aan echtscheidingen. „Veel misbruikzaken kunnen vermeden worden mits een gezonde relatie tussen de ouders. We horen vaak dat dit ongepast gedrag (pedofilie) of misbruik zich voordoen als een kind op zoek gaat naar liefde”, zei Michalik. „Het raakt zelf zoek en trekt een ander persoon mee.”

Gendertheorie

Michalik wees nog op een ander kwaad: ‘gendertheorie’. Dat studiedomein wordt in veel landen al decennia aan universiteiten gedoceerd. Plots ontketende de Poolse clerus er een oorlog tegen. Campagneleider en priester Dariusz Oko ziet ‘genderisten’ als een gevaar voor de beschaving: ze zijn erop uit het gezin te vernietigen en kinderen seksverslaafd te maken. Oko wil „de kerk versterken om te verhinderen wat in Nederland gebeurd is”. In een spreekbeurt voor de parlementaire groep ter bestrijding van atheïsme, ingericht door de conservatieve Partij voor Recht en Rechtvaardigheid (PiS), stelde hij: „Waar kerken sluiten, gaan kleuterscholen dicht. Wat komt er in de plaats? Bordelen! In Nederland, waar de kerk vernietigd werd, staan vrouwen in winkelramen, zoals hompen ham.”

De agressiviteit van de conservatieve krachten binnen de kerk doet haar geen goed, gelooft Jan Hartman, hoogleraar filosofie en politicus voor de Jouw Beweging-partij. „De kerk is gepolariseerd. En zoals we zien in de gendercampagne, weten clerici niet hoe ze moeten communiceren met mensen.” Nu ze niet meer op de status van Wojtyla kunnen bogen „zien we een voortschrijdend proces van secularisatie zoals elders in Europa. Dat is irreversibel. De toekomst brengt normalisering. En een beschaafdere kerk, hoop ik”.