Gebruik steenkool neemt alleen maar toe

Nederland doet het slecht als het om duurzame energie gaat, aldus het Internationaal Energie Agentschap. Tijd om het energieakkoord van vorig jaar nu ook echt uit te voeren, zegt directeur Maria van der Hoeven.

De allerbeste remedie tegen tegen de Europese energieperikelen van dit moment is een „goed functionerende interne energiemarkt”.

Maria van der Hoeven, oud CDA-politicus en tegenwoordig directeur van het Internationaal Energie Agentschap (IEA) in Parijs, heeft niks van haar stelligheid verloren. „Die markt is verre van compleet. Of het nou om gas gaat, elektriciteit, of duurzame energie.”

In plaats van een gezamenlijke markt ziet Van der Hoeven juist nieuwe energiegrenzen verrijzen. „ Verschillende landen hanteren verschillende subsidiesystemen en er zijn onvoldoende verbindingen tussen landen onderling. Spaanse stroom uit zon en wind kan nog altijd niet naar Frankrijk omdat het draadje te dun is.”

Gisteren presenteerde Van der Hoeven een diepgravend rapport naar alle aspecten van het Nederlandse energiebeleid. Het IEA, een organisatie die de energiebelangen van 26 rijke westerse landen vertegenwoordigt, neemt de lidstaten bij toerbeurt onder de loep.

Het laatste rapport over Nederland dateert van 2008. Van voor de economische crisis en de Amerikaanse schaliegasrevolutie, die de energiewereld op zijn kop hebben gezet.

Het IEA is erg te spreken over de manier waarop Nederland de binnenlandse energiemarkt heeft geopend en geliberaliseerd. Van der Hoeven noemt de spotmarkt voor gas „een voorbeeld voor Europa”. Het gas wordt in toenemende mate verhandeld tegen dagprijzen en niet meer middels langetermijncontracten die zijn vastgesteld op basis van de olieprijs. Als het om de markt gaat loopt Nederland voorop.

Maar op het gebied van duurzaamheid doet Nederland het uitgesproken slecht. Meer dan 90 procent van de energie die in Nederland gebruikt wordt komt uit fossiele brandstoffen. Huishoudens, industrie en transport draaien voornamelijk op energie opwekt door olie, gas en steenkool. Steenkool staat nog steeds bovenaan de lijst van meest gebruikte grondstoffen voor energieopwekking, ondanks de extra uitstoot van CO2 die steenkool veroorzaakt.

Onderaan

Qua duurzaamheid bungelt Nederland onderaan de lijst van IEA-landen. Slechts 4,5 procent van het energieverbruik komt uit duurzame bronnen. En er is nog een zorgelijke trend: binnen de energiemix, zoals dat heet, neemt het aandeel van olie en steenkool toe, ten koste van gas. Van der Hoeven: „Door het toenemend gebruik van kolen bij de opwekking van elektriciteit, zie je de uistoot weer toenemen. En dat wilden we juist niet!”

Het Europese systeem van emissiehandel (ETS) werkt onvoldoende en Van der Hoeven pleit daarom voor een systeem zoals de Verenigde Staten dat hanteren: daar wordt een grens gesteld aan wat een centrale mag uitstoten. Wordt die grens overschreden dan moet de centrale moderniseren, of dicht.

De IEA verwacht dat Nederland door middel van het Energieakkoord veel van zijn achterstand zal goedmaken. Mits de afspraken die vorig jaar zijn gemaakt onder leiding van de SER, worden uitgevoerd. Meer dan veertig partijen, waaronder werkgevers, overheid en milieu-organisaties spraken af om ervoor te zorgen dat in 2020 14 procent van het energiegebruik in Nederland duurzaam wordt opgewekt. Om dat te bereiken heeft het ministerie van Economische Zaken jaarlijks een subsidie beschikbaar van 3,5 miljard euro.

Als Nederland er „al polderend” niet uitkomt, sluit Van der Hoeven niet uit dat er bindende maatregelen moeten worden opgelegd. „Het is belangrijk om te weten wie zijn werk goed doet, en wie niet. Transparantie is van groot belang.”

Russisch gas

Dat geldt ook voor de dezer dagen veel besproken afhankelijkheid van het Russische gas. Het IEA brengt op dit moment in kaart waar Europa precies zijn gas vandaan haalt. Hoeveel, en langs welke route. Er is volgens Van der Hoeven veel veranderd sinds de vorige Oekraïense crisis in 2009: Europa kan meer gas opslaan; op bepaalde trajecten kan het gas twee kanten op stromen, dus ook naar Oekraïne; er wordt druk gewerkt aan nieuwe verbindingen.

Maar het kan nog beter. „Ons advies aan Europa is: zorg dat je je toevoerlijnen diversifieert. Maak jezelf niet afhankelijk van één grote leverancier. Want die grote leverancier (Rusland) kijkt ook verder. Die investeert nu in pijpleidingen naar China.”

Ook al is het niet duurzaam, Nederland heeft wel een van de meest betrouwbare energienetten ter wereld. Maar die zekerheid zal onder druk komen te staan door andere producten, andere manieren van opwekking, andere marktmechanismen.

Het IEA dringt er op aan om te testen in hoeverre het Nederlandse energienet bestand is tegen deze veranderingen. Bijvoorbeeld als er straks gas van een andere calorische waarde dan de Groningse door de buizen gaat stromen. Hetzij afkomstig uit Rusland, hetzij uit de LNG-opslag, hetzij uit schalielagen ergens in Europa.

De energiewereld is wezenlijk aan het veranderen. Volgens Van der Hoeven is het „een illusie” om te denken dat alles bij het oude blijft. Minister Kamp van Economische Zaken (VVD) stelde gisteren dat het energiesysteem in 2050 „volledig duurzaam” zal zijn.

De overgangsperiode wordt spannend. Blijft het licht aangaan als we op het knopje drukken? Slaat de verwarming aan als we de thermostaat opdraaien? Kan de industrie blijven concurreren?

Om de voorzieningszekerheid te garanderen moeten alle mogelijke bronnen worden aangesproken, stelt het IEA. Ook schaliegas, mits veilig gewonnen, en kernenergie zullen in de overgangsfase deel moeten uitmaken van de energiemix, stelt het IEA.