Bodyscanners, zo gaat het op Schiphol

Je bent er misschien weleens doorheen geweest: de bodyscanners op Schiphol. Ook daar is het maar de vraag hoe goed ze werken. Zes vragen over de bodyscanner.

Door een productiefout stond dit artikel vandaag slecht leesbaar in Offline, de weekendbijlage van nrc.next. Lees ook het coververhaal ‘Ik heb je naakt gezien. En ja, we hebben gelachen‘, van een voormalige beveiligingsbeambte die uit de school klapt.

1. Staan er ook bodyscanners op Schiphol?

Al ver vóór de introductie van bodyscanners op Amerikaanse vliegvelden in 2010, nam luchthaven Schiphol in Amsterdam de apparaten in gebruik. Sinds 2006 loopt er bij vluchten binnen Europa een proef met vijftien ProVision-scanners van de Amerikaanse fabrikant L-3 Communications.

De taferelen zoals in het verhaal van Jason Edward Harrington beschreven, over veiligheidsbeambten die grappen maken over naakte lichamen, kunnen in theorie ook op Schiphol hebben plaatsgevonden. Pas na een mislukte aanslag door een Nigeriaan in 2010, op een vlucht tussen Amsterdam en Detroit, schafte Schiphol namelijk zestig nieuwe ProVision-scanners aan die de privacy van reizigers wél respecteren. De oudere apparaten werden later vernieuwd, zodat ook op die beeldschermen niet langer iemands naakte lichaam te zien is, maar alleen de omtrek van een pop. Afwijkingen op het lichaam, door voorwerpen of pakketjes, zorgen voor een alarmsignaal. Op het scherm naast de apparaten lichten ze geel op, zodat beveiligers weten waar ze moeten fouilleren.

De apparaten staan niet meer alleen op vluchten naar de VS, maar ook bij routes naar landen die buiten de Europese Schengenzone voor vrij reizen vallen. Schiphol zegt er nu zo’n zeventig te gebruiken. Aanschafkosten: 150.000 euro per stuk. Het ministerie van Veiligheid en Justitie legde ruim zes miljoen euro bij. De rest, en de bijkomende kosten voor onderhoud, betalen reizigers via een verhoging van de veiligheidsbelasting boven op hun ticketprijs.

2. Werken bodyscanners goed?

Dat is nog altijd de vraag. Enkele andere EU-landen, waaronder Duitsland en Italië, besloten ze uiteindelijk niet te gebruiken omdat ze traag en ineffectief zouden zijn. Schiphol zegt dat de scanners zowel metalen en keramische voorwerpen als vloeistoffen en poeders opsporen.

Bij de mislukte aanslag in 2010, op Eerste Kerstdag, probeerde een Nigeriaan met explosief poeder in zijn onderbroek onderweg een explosie te veroorzaken. Hij was ermee door de controle op Schiphol gekomen. Of zoiets nu niet meer mogelijk is, blijft onduidelijk. Schiphol laat weinig los over de effectiviteit van de apparaten. Dat de apparaten voorwerpen aan de zijkant van iemands lichaam niet zouden zien, zoals door Harrington beschreven, wil de luchthaven niet bevestigen. Er moest een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur aan te pas komen om meer informatie boven tafel te krijgen. In documenten die het ministerie twee maanden geleden openbaarde, is het onderzoek naar de prestaties van de apparaten bijna helemaal onleesbaar gemaakt. Het ministerie schreef:

“Kwaadwillende personen zouden met deze informatie de beveiliging kunnen omzeilen of ondergraven, met als risico dat er gemakkelijker bedreigingen plaatsvinden of aanslagen worden gepleegd. Bovendien kan de maatschappelijke onrust als gevolg van bedreigingen worden vergroot.”

Het omzeilen van de beveiliging is dus kennelijk nog altijd mogelijk. Logisch misschien, maar ook deze geavanceerde apparaten zorgen niet voor 100 procent veiligheid.

3. Wat is een bodyscanner?

Een apparaat dat met behulp van zogenoemde millimeter-wave-technologie een scan maakt van de buitenkant van het lichaam. De passagier moet in een soort douchecabine stappen en zijn armen drie seconden boven zijn hoofd houden. Op een beeldscherm zien beveiligers objecten op het lichaam. Op die plaatsen kunnen passagiers vervolgens worden gefouilleerd.

4. Wat zijn de ervaringen?

Met de scanners zegt Schiphol veel meer voorwerpen op de lichamen van passagiers te vinden dan voorheen. Maar de scanner gaat niet door het lichaam heen. Voorwerpen die zijn ingeslikt of ingebracht (in lichaamsholtes) detecteert de scanner niet. Mocht de scanner niet door bepaalde materialen op het lichaam heen kunnen dringen, dan gaat er een alarm af en volgt fouillering.

Schiphol beschikt ook over scanners die gebruikmaken van röntgenstraling. Die detecteren ook voorwerpen ín het lichaam. Deze scanners worden gebruikt om passagiers te controleren die ervan worden verdacht bolletjes met drugs te hebben ingeslikt. Schiphol houdt de mogelijkheid open ‘verdachte’ passagiers die wel door de bodyscanner zijn gekomen ook een röntgenscan te laten ondergaan. Röntgenstraling is aantoonbaar gevaarlijk. Deze straling is zo energierijk dat bepaalde chemische verbindingen worden verbroken, ook in DNA. Daardoor kan röntgenstraling in principe kankerverwekkend zijn.

5. Zijn de apparaten ook gevaarlijk?

Volgens de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb) is uit testen door onderzoeksinstituut TNO gebleken dat de straling 6.000 maal onder de toegestane normen ligt. Er zijn wetenschappelijke studies die aantonen dat de millimeter-wavestraling, ook wel terahertzstraling genoemd, wel gevaar voor DNA-structuren op kan leveren. Maar die studies zijn omstreden, omdat daarin sprake was van geïsoleerde DNA-moleculen, buiten het menselijk lichaam. Bovendien werd in deze studies uitgegaan van een veel hogere straling dan de straling die de ProVision-scanners op Schiphol leveren.

6. Zijn passagiers verplicht de bodyscan te ondergaan?

Nee, ze kunnen weigeren. Schiphol biedt deze keuze echter niet aan: standaard zullen passagiers door het apparaat worden geleid. Wie dat niet wil, krijgt een 100-procentscontrole (fouillering).