Opinie

    • Frits Abrahams

Roth en zijn vrouwen

Het boek Roth, een schrijver en zijn boeken, van Claudia Roth Pierpont (geen familie) bevat over het liefdesleven van Philip Roth een aantal feiten die relevant blijken voor zijn boeken. Vermoedelijk had Roth er daarom geen bezwaar tegen ze te vertellen. Zo blijkt Roth tal van van vrouwelijke personages uit zijn verhalen en romans vrij direct gemodelleerd te hebben naar vriendinnen en echtgenotes.

Hij was al eind zestig toen hij een huwelijksaanzoek deed aan een ‘adembenemend mooie’ vrouw van midden twintig – de vrouw die model stond voor de Cubaanse Consuela uit Een stervend dier, een roman uit 2001. „Hij was bereid het risico van het huwelijk aan te gaan”, schrijft Roth Pierpont, „en een muur op te werpen tussen haar en de jonge mannen die op hemzelf leken, toen hij die leeftijd had. Alles om haar aan zich te binden.” Maar ze wilde niet.

Of ze er spijt van zal hebben gekregen na het lezen van het boek van Roth Pierpont? Ik vrees (voor Roth) van niet, tenzij ze achteraf toch liever een huwelijk als een slagveld had gehad, met alle slaande deuren, verschroeiende ruzies en diepe depressies die daarbij horen. Het leverde meeslepende passages voor zijn boeken op, maar wat koop je er als partner voor?

Actrice Claire Bloom, de vrouw met wie Roth het langst – bijna twintig jaar – een relatie had, was de enige van deze vrouwen die een boekje over hém opendeed: Leaving a Doll’s House. Roth kwam eruit als een egocentrische, machiavellistisch aangelegde manipulator; knap om het twintig jaar met zo iemand vol te houden, of zou Bloom een beetje chargeren?

Roth was woedend en reageerde zich af door in Ik was getrouwd met een communist een mooie actrice, Eva Frame, op te voeren die net zo’n ‘perfecte dictie’ en ‘onuitstaanbare dochter’ had als Claire Bloom. Frame is pretentieus en heimelijk antisemiet hoewel ze, net als Bloom, zelf Joods is.

Voor mij was het een nieuw feit dat de vechtscheiding van Roth en Bloom ook een definitieve breuk veroorzaakte tussen twee van de grootste schrijvers van de naoorlogse Amerikaanse literatuur: Philip Roth en John Updike. Ze hadden elkaar altijd gerespecteerd, Roth hechtte zelfs zoveel waarde aan Updike’s oordeel dat hij in een ernstige depressie belandde toen zijn vriend scherpe kritiek uitte op zijn roman Operatie Shylock.

Updike schreef in 1999 in een blad één lange zin over Leaving a Doll’s House: ,,Claire Bloom, de onheus bejegende ex-vrouw van Philip Roth, beschrijft de teloorgang van hun huwelijk; Roths zenuwziekte leidde tot een opname in een kliniek, hij was overspelig en zelfzuchtig bij het wrede af, en uit wraakzucht zette hij haar financieel een hak.’’

Roth schreef in een brief aan het blad dat Updike had moeten schrijven: ,,Claire Bloom beweert dat…’’ Maar volgens Updike kon je al uit de manier waarop hij het boek had samengevat opmaken ,,dat het verhaal van één kant kwam’’: die van Bloom dus. Wie had er gelijk? Ik twijfel. Je kunt die zin lezen als een min of meer zakelijke samenvatting van het boek door Updike, maar ook als een beschrijving met een ingebouwd waardeoordeel (let ook op het woordje ‘onheus’), afgeleid van dat van Bloom.

Roth koos de laatste optie en sprak nooit meer met Updike, die tien jaar later zou overlijden. Had hij dat achteraf niet betreurd, vroeg Claudia Roth Pierpont. ,,Ja’’, zei Roth.

Eén zin – de slechtste van hun leven.