Moet levenslang hetzelfde zijn als eeuwig in de cel?

Staatssecretaris Fred Teeven wil dat levenslang ook altijd levenslang betekent. De vraag is of de rechter hem in die opvatting zal steunen.

Is Cevdet Y. louter de pleger van een gruwelijke misdaad of óók slachtoffer van een veranderd politiek-maatschappelijk klimaat?

Om die vraag draaide het gisteren in de rechtbank van Den Haag bij een door Y. aangespannen kort geding tegen de Nederlandse staat. Bij monde van advocaat Romke Wybenga eist Y. dat hij zonder begeleiding op verlof mag. Staatssecretaris van Justitie Fred Teeven (VVD) is tegen, net als zijn recente voorgangers.

Y. schoot, volgens zijn advocaat als gevolg van „bewustzijnsvernauwing”, in 1983 zes mensen dood met een automatisch wapen in het Delftse café ’t Koetsiertje. Vier mensen raakten gewond. Y. kreeg daar 31 jaar geleden levenslang voor, maar geen tbs.

In 2001 onderzoekt het Pieter Baan Centrum Y. na een verzoek om gratie. Op advies van het onderzoeksinstituut wordt Y. opgenomen in de Van der Hoeven Kliniek in Utrecht. Het doel: resocialisatie, een voorwaarde om later eventueel in aanmerking te komen voor gratie.

Een essentiële voorwaarde voor de kliniek om Y. op te nemen is de toezegging van het ministerie van Justitie dat hij voor alle vormen van verlof in aanmerking komt bij een succesvolle behandeling.

Vanaf 2002 mag Y., na een door de minister van Justitie verleende machtiging, voor het eerst begeleid met verlof. Dat verloopt, nog altijd, zonder incidenten. Wybenga: „Het ontsnappingsgevaar is nihil. De begeleidster gaat voor spek en bonen mee.” De reden dat Y., inmiddels vijftiger, al jaren poogt zonder begeleiding met verlof te laten gaan: het is de laatste fase van resocialisatie voor eventuele gratiëring. Maar telkens stuit Wybenga op „een staatsmuur van onwil”.

Keerpunt is het jaar 2007. Minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin (CDA) maakt, onder invloed van media-aandacht voor Y.’s ‘vrijheid’ en een verhard maatschappelijk klimaat, juist een einde aan de verlofregeling. Volgens de minister is het niet uit te leggen aan de slachtoffers en de nabestaanden. De rechter is in 2009 een andere mening toegedaan en fluit Hirsch Ballin terug, waarna Y. weer begeleid met verlof mag.

In de jaren die volgen dient de Van der Hoeven Kliniek zes verzoeken in om Y. onbegeleid met verlof te laten gaan. Allemaal worden ze afgewezen. Een positieve rapportage van het Adviescollege Verloftoetsing Tbs brengt daar geen verandering in, evenmin als een voorlopig advies van de strafkamer van het hof in Den Haag, in maart dit jaar, aan het adres van de staat om „onverwijld” werk te maken van de resocialisatie van Y.

Net als Hirsch Ballin is Teeven, verantwoordelijk sinds 2010, niet te vermurwen. Volgens de VVD’er is de opname van Y. in de kliniek destijds „geen voorschot” geweest op een mogelijk onbegeleid verlof, aldus landsadvocaat Cécile Bitter gisteren. „Dat oordeel is bovendien niet aan de kliniek maar aan de verantwoordelijk bewindspersoon.” En die heeft behalve met allerhande adviezen ook met mogelijke maatschappelijke onrust en de slachtoffers en nabestaanden te maken, benadrukte ze. „Een afwegingsproces dat tijd vergt.”

Wybenga: „Nee, het hoort bij de tactiek van de staat om de boel te frustreren. Ze willen niet dat mijn cliënt resocialiseert, maar dat hij teruggaat naar het gevang.” Onbegeleid verlof is volgens Wybenga „de logische, volgende stap” voor zijn cliënt. „Het verschil tussen de dader van 1983 en de behandelde man van 2014 is levensgroot.” Eind april doet de rechter uitspraak.