Hoe Oekraïne in een week de controle kwijtraakte over het oosten

Bewapende mannen in Slavjansk, waar gisteren een politiebureau door pro-Russische activisten werd bestormd.
Bewapende mannen in Slavjansk, waar gisteren een politiebureau door pro-Russische activisten werd bestormd. Foto ANP / EPA / Roman Pilipey

Er is de afgelopen paar dagen veel over geschreven: de dreigende afscheiding van Oost-Oekraïne. De bezetting van overheidsgebouwen in een aantal steden in de regio heeft tot een enorme internationale crisis geleid. Hoe heeft dit in een week zo kunnen escaleren? Een overzicht.

Een Krim-scenario, zo wordt de crisis in het oosten van Oekraïne door sommige commentatoren gezien. Het schiereiland werd eerder door Rusland geannexeerd nadat de Russische bevolking in het gebied aansluiting eiste. De situatie in een aantal steden in Oost-Oekraïne, bij de grens met Rusland, wordt dan ook vaak vergeleken met die op de Krim. Maar wat is er afgelopen week gebeurd dat er nu escalatie dreigt?

Bezetting na demonstratie

Het leek na de annexatie van de Krim wat rustiger te worden in Oekraïne. Althans, tot vorige week zondag. Pro-Russische activisten bestormen die dag overheidsgebouwen in Donetsk, Charkov en Loegansk. De bezettingen volgen op een demonstratie in Donetsk van duizenden pro-Russische actievoerders op het centrale plein. Iedere zondag wordt daar gedemonstreerd tegen de pro-Europese regering in Kiev.

Daarnaast wordt ook opgeroepen tot een referendum over aansluiting bij Rusland. Het zijn niet per se Russen die tegen het bewind in Kiev zijn. Veel meer gaat het om een gevoel dat de bevolking in dit deel van het land wordt achtergesteld. Federalisering lijkt voor veel inwoners dan ook een geschikt alternatief. NRC-redacteur Laura Klompenhouwer over de demonstratie waarmee de huidige crisis begon:

“De eerste eis van de betogers op 6 april was de vrijlating van zeven activisten die waren opgepakt op verdenking van separatisme. Ze maken deel uit van de zogeheten ‘Hoeders van Loegansk’, een pro-Russische groep, vertelt journaliste Irina Soemskaja van de lokale krant 21e Eeuw. Volgens geruchten werden de mannen vastgehouden in het gebouw van de SBU aan de Sovjetstraat.
De tweede eis van de bezetters: een referendum over federalisering van de regio. De demonstratie, die zoals elke week was begonnen bij het Heldenpark, eindigde ogenschijnlijk spontaan bij het SBU-gebouw, waar om vrijlating van de mannen werd gevraagd.”

Met waterkanonnen wordt echter een einde gemaakt aan de bijeenkomst. Later op de dag bestormen een paar honderd pro-Russische activisten het SBU-gebouw in Donetsk. Het zijn ongewapende burgers, die later worden afgelost door bewapende mannen. De actie krijgt navolging in Loegansk en Charkov.

‘Rusland zoekt naar reden invasie’

Onmiddellijk wordt de vergelijking met de Krim gemaakt. De Oekraïense premier Arseni Jatsenjoek claimt een dag na de eerste bezetting dat deze incidenten onderdeel zijn van een Russisch plan om een invasie uit te lokken. Mochten de Oekraïense autoriteiten besluiten tot het ontruimen van de gebouwen, kan dat uitmonden in geweld. In dat geval hebben de Russen volgens Jatsenjoek een reden om landgenoten te helpen.

Rusland heeft in het verleden aangegeven dat het Russische burgers in Oost-Oekraïne en Oost-Europa zal beschermen. De activisten zouden volgens Jatsenjoek worden aangestuurd vanuit ‘het buitenland’, waarmee Rusland wordt bedoeld:

“Het plan is om de situatie te destabiliseren, het plan van buitenlandse troepen is om de Oekraïense grens over te steken en territorium van ons land in te nemen, wat wij niet zullen toestaan.”

Geruchten dat Rusland al heimelijk soldaten naar de regio heeft gestuurd blijven hardnekkig. Ook de VS wordt beschuldigd van het sturen van geheime eenheden naar de regio. Vandaag nog is een video opgedoken waarin een Russisch luitenant-kolonel een politie-eenheid in de Oekraïense stad Gorlovka toespreekt:

Twitter avatar LarsGyllenhaal Lars Gyllenhaal BREAKING #UKRAINE NEWS: Russian Lieutenant Colonel taking over Ukrainian police in #Horlivka, at end shows his ID: http://t.co/h03nG2DyqF

Niet bevorderlijk voor de sfeer zijn berichten dat pro-Russische activisten in Loegansk de hand hebben weten te leggen op wapens. Gewapende lieden zouden een belangrijke weg in de stad hebben geblokkeerd. De politie zet de toegangswegen naar de stad af. Ondertussen roepen activisten in Donetsk een separatistische autonome republiek uit, waarbij ook een referendum wordt geëist voor 11 mei. Inzet: wel of geen aansluiting bij Rusland.

Eerste ultimatum

De spanning neemt verder toe als op dinsdag Oekraïense veiligheidstroepen een overheidsgebouw in Charkov bestormen en zeventig activisten arresteren. De actie verloopt vreedzaam, maar krijgt geen navolging in de andere steden. In Loehansk duiken berichten op dat er zestig gijzelaars vast worden gehouden door separatisten in een overheidsgebouw.

Op woensdagochtend verklaren de Oekraïense autoriteiten dat de crisis binnen 48 uur moeten worden opgelost. Dat kan op twee manieren: de confrontatie opzoeken of onderhandelen. Door die deadline wordt gevreesd voor een snelle escalatie van het conflict, en dus een invasie van Rusland. Volgens de NAVO heeft Rusland al 40.000 soldaten bij de grens met Oekraïne paraat staan, iets wat door de Russen wordt ontkend.

In Loehansk worden diezelfde ochtend 56 van de zestig gijzelaars alweer vrijgelaten. Later worden de nodige vraagtekens gezet bij of er wel echt sprake was van een gijzeling. Volgens lokale journalisten zijn er gijzelaars bekend, of familieleden daarvan.

De activisten in Loehansk claimen diezelfde dag dat het gebouw alleen met geweld zal worden opgegeven. Over wie die gebouwen bezet houdt, heeft NRC-redacteur Hubert Smeets geschreven. Hij ziet een overeenkomst met de Krim:

De bestorming van de politiebureaus en andere overheidsgebouwen in Oost-Oekraïne volgde een patroon. Afgaande op beelden was de werkwijze van de gewapende mannen afgekeken van de modus operandi van twee maanden geleden op de Krim. In beide gevallen ging het om kleine groepen mannen, gekleed in gevechtstenue zonder insignes en met bivakmutsen. Op de Krim heetten de bataljons ‘zelfverdedigingsdetachementen’. In Oost-Oekraïne zijn de groepen door Rusland tot ‘medestanders van de federalisatie’ gedoopt, zoals het plan heet dat Moskou met Oekraïne heeft.

Als het ultimatum op vrijdag afloopt, zitten de bezetters nog steeds in de overheidsgebouwen in Donetsk en Charkov. Ze blijven een referendum eisen. De autoriteiten gaan ondanks eerdere beloften echter niet tot actie over. Premier Jatsenjoek reist naar het gebied af en belooft meer autonomie voor Oost-Oekraïne. Het plan blijft echter vaag en vergt verdere uitwerking.

‘Krachtige reactie’

Op zaterdag escaleert de situatie. Een politiebureau in Slavjansk wordt bestormd door twintig gewapende separatisten. Onmiddellijk beloven de Oekraïense autoriteiten een ‘krachtige reactie’.

Later op de dag wordt in Slavjansk ook het gebouw van de lokale inlichtingendienst ingenomen en valt het hoofdbureau van de politie in Donetsk in handen van separatisten. Daarbij stapt ook de politiechef van die stad op. In Krasni Liman, Kramatorsk en Krasnoarmejsk proberen betogers ook overheidsgebouwen in te nemen, maar dat mislukt. Bij een vuurgevecht in Kramatorsk wordt ‘s avonds alsnog het hoofdkantoor van de politie overgenomen.

Op zondagochtend voeren Oekraïense veiligheidstroepen een ‘antiterreuroperatie’ uit in Slavjansk, waarbij aan Oekraïense kant één dode en vijf gewonden vallen. Ook aan Russische zijde zouden er slachtoffers zijn gevallen, maar exacte aantallen zijn vooralsnog onbekend.

Het weerhoudt separatisten er niet van om na een demonstratie in Mariupol ‘s middags ook daar het politiebureau te bezetten. De gebeurtenissen leiden tot een stevige reactie van interim-president Oleksandr Toertsjinov, die een ultimatum stelt voor vanochtend 08.00. Bezetters moeten hun wapens inleveren en de gebouwen opgeven. Zo niet, dan volgt er een anti-terreuractie op ‘grote schaal’.

Kiev bang dat Oekraine wordt verscheurd

Vanochtend verstreek het ultimatum, maar de separatisten zijn blijven zitten. De autoriteiten hebben vooralsnog niet ingegrepen. NRC-redacteur Hubert Smeets over de afwachtende houding van Kiev:

“Dat de regering in Kiev het eigen ultimatum niet serieus neemt, geeft te denken. Het is niet voor het eerst. Vrijdagmorgen verliep ook al een deadline voor de ontruiming van bezette gebouwen in vooral Loegansk en Donetsk. Dat gebeurde zonder dat minister Arsen Avakov van Binnenlandse Zaken ingreep.
Deze voorzichtigheid is niet alleen tactiek; het lijkt ook voort te komen uit de angst in Kiev dat de Oekraïense staat, toch al verzwakt door de vorige regering van oud-president Viktor Janoekovitsj en de revolutie tegen zijn bewind, wordt verscheurd en vervolgens opgebroken.”

Ondertussen is nu ook het politiebureau van Gorlovka in handen van de separatisten.

Bron: nrc.next

De situatie blijft gespannen. Interim-president Oleksandr Toertsjinov heeft inmiddels aangekondigd dat er vandaag een anti-terreuractie van start gaat. Komende donderdag is er in Genève een topoverleg tussen de ministers van Buitenlandse Zaken van Rusland, de VS, Oekraïne en de buitenlandcoördinator van de EU.