Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

De charme van het doelloos bouwen

Minecraft is razend populair onder kinderen en vaders. Opmerkelijk, voor een weinig gelikt spel zonder regels waarin de speler aan zijn lot wordt overgelaten. „Je kunt jezelf erin verliezen.”

Isabel (12) bouwde met de ‘legogame’ Minecraft onder meer een parcours voor paarden.
Isabel (12) bouwde met de ‘legogame’ Minecraft onder meer een parcours voor paarden.

‘Het lijkt eigenlijk meer op een baby met een grote onderbroek aan.” Isabel (12) laat op haar laptop zien hoe ze geprobeerd heeft met digitale blokken een skelet te maken. De regen slaat tegen het raam, voor haar staat een dienblad met thee en koekjes. Even later rent op het scherm een poppetje met een pikhouweel door een wereld van zelf gebouwde tempels, kastelen en huisjes. Op zoek naar erts om nieuwe dingen mee te bouwen.

„Soms speel ik met andere spelers”, zegt Isabel. „Dan moet je elkaar afknallen.” Ze lacht. Uit de keuken komt de stem van haar moeder: „Ik dacht dat Minecraft niet gewelddadig was.” Isabel: „Met sneeuwballen, bedoel ik.”

Minecraft, een soort online-lego, is binnen een paar jaar enorm populair geworden. Het wordt gespeeld door kinderen van zes tot zestien jaar, vooral jongens maar zeker ook meisjes als Isabel. Niet zelden haakt ook een vader aan. Het spel werd vijf jaar geleden ontwikkeld door de Zweed Markus Persson en heeft nu 100 miljoen geregistreerde gebruikers. Bijna een kwart van hen heeft voor ongeveer 20 euro de betaalde versie gekocht, die meer mogelijkheden biedt. Dat mag een succes heten: het spel Candy Crush Saga, populair op social media, had met ongeveer hetzelfde aantal gebruikers maar 4 procent betalende spelers. Minecraftspelers zijn maar één keer geld kwijt – het is niet zo dat tijdens het spel nog met echt geld materialen kunnen worden gekocht.

Tik ‘Minecraft’ in op YouTube en er volgen meer dan 80 miljoen hits. Allemaal filmpjes waarin spelers hun creaties laten zien. Sommige buitenlandse scholen gebruiken het spel als lesmateriaal en Warner Bros werkt aan een Minecraft-film. En dat voor een spel dat volgens experts geen van de kenmerken heeft waaraan populaire games plegen te voldoen. Hoe is de populariteit van Minecraft te verklaren?

Subcultuur

„Het is altijd moeilijk precies aan te wijzen waarom bepaalde games populair worden”, zegt Mark Overmars. Hij is als oud-hoogleraar informatica aan de Universiteit Utrecht gespecialiseerd in games en gamedesign. Minecraft heeft op papier juist veel minpunten, zegt hij. Er zitten weinig spelelementen in. Levels, een leercurve of beloningsstructuur die maakt dat je wilt blíjven spelen, ontbreken. Bovendien ziet het spel er niet gelikt uit. Volgens Overmars zit de kracht van Minecraft juist in de beperking. „Spelers kunnen door het matige design hun creativiteit kwijt. Echt lego ziet er bijvoorbeeld steeds mooier uit, maar de mogelijkheden worden beperkter. Je kunt alleen nog de auto op de voorkant van de doos namaken.”

Op gamebeurzen zijn de eerste fans verkleed als Minecraftpoppetjes gesignaleerd. Nicolle Lamerichs, gepromoveerd op fans en gamers, spreekt al van een subcultuur waarvan gebruikers deel willen uitmaken. „Als een spel een beetje populair is, wordt het al snel heel erg populair, omdat gebruikers via social media aan hun volgers laten weten dat ze het spelen. Die gaan het dan ook weer spelen, enzovoort. Zo kunnen nieuwe games in korte tijd waanzinnig groot worden.”

Isabel vindt het „gewoon leuk”. Ze heeft het spel gekocht en speelt het elke dag. Niet langer dan een half uur tot een uur per dag; dat vinden haar ouders niet goed. Verslaving ligt tenslotte altijd op de loer. Haar vrienden spelen het ook, zowel jongens als meisjes. „Volgens mij vinden jongens vooral het bouwen en vechten leuk”, zegt Isabel. „Meisjes maken eerder huizen voor dieren.” Ze wijst naar het scherm. „Hier heb ik bijvoorbeeld een paardenparcours gemaakt. Dat witte paard heet Amerigo, net als het paard van Sinterklaas.”

Luchtballon

Bijzonder aan Minecraft is het perspectief van het bouwende poppetje, waardoor de speler geen reus is die van bovenaf meekijkt, zoals bij echte lego en veel andere computergames. Matthijs Dierckx, game-expert en oprichter van Control, een vakblad over games: „Spelers vinden het fijn dat ze invloed hebben op het uiterlijk en de inhoud van de gamewereld. Die mogelijkheid zie je ook steeds meer in andere games. Dat heeft Minecraft geïnspireerd.”

In huize Dierckx wordt het spel fanatiek gespeeld. Eerst alleen door vader Dierckx (40), later ook door zijn zoontje Silas (6). Dierckx vertelt dat hij eens tijdens het spelen even wegliep van zijn computer. Toen hij terugkwam was Silas, toen pas vier, achter de computer gekropen. „Kijk papa, ik heb ook een huisje gebouwd.”

Nu spelen ze het vaak samen. Dierckx trekt de luxaflex naar beneden. Buiten schijnt de zon. „Minecraft is een van de weinige spellen die ik met Silas kan spelen. Veel andere games zijn te moeilijk of gewelddadig. Spellen die voor hem geschikt zijn, zijn vaak saai voor mij.” De survival mode, waarin het poppetje wordt belaagd door allerlei vijanden, is al spannend voor Silas, zegt zijn vader. „Hij vindt de monsters vaak te eng.” Silas zegt zelf van niet.

De creativiteit die het spel uitlokt, spreekt spelers aan, denkt Dierckx. Daarom vinden veel vaders het ook leuk. „In Minecraft bouw ik de meest fantastische kastelen, dat kan in werkelijkheid natuurlijk nooit.” Samen met ongeveer twintig andere mannen van zijn leeftijd heeft hij een server gemaakt. Een wereld die voor meerdere spelers toegankelijk is en waar ze samen in bouwen. Ze zijn misschien nog wel fanatieker dan hun kinderen. Een vriend van Dierckx maakte een luchtballon. Dat betekent schapen vangen, schapen fokken, kleurstof zoeken, verven, wol knippen, draad maken en uiteindelijk bouwen. Dit kostte zo’n twintig tot dertig uur. En dan ontbrak het mandje nog.

„Je kunt jezelf wel een beetje verliezen in dit spel”, zegt Dierckx. Hij en Silas spelen meestal niet langer dan een uur per dag. „Door mijn werk in de game-industrie weet ik hoe verslaafd mensen kunnen raken aan games. Ik ben vanaf het begin heel streng geweest. Soms heeft Silas er na een half uurtje zelf genoeg van.”

Het spel heeft niet de elementen die de meest verslavende games bevatten. Dierckx: „Gamers raken vaker verslaafd aan spellen waar een positieve beloningsstructuur inzit, een nieuw level bijvoorbeeld. Ze worden dan telkens gestimuleerd om door te spelen.” Minecraft heeft geen doelen en geen regels. Spelers kunnen op elk moment stoppen en later weer verdergaan waar ze gebleven waren.

Redstone

Het spel is ook leerzaam, zegt promovenda Lamerichs. „Minecraft is goed voor de cognitieve ontwikkeling en creativiteit van kinderen. Ze leren bijvoorbeeld dat de combinatie van verschillende materialen iets nieuws oplevert.” Het spel zou bovendien goed ruimtelijk inzicht trainen. Dierckx legt soms dagelijkse dingen aan zijn zoontje uit met behulp van Minecraft. Zo is het met de grondstof redstone mogelijk schakelaarverbindingen te maken of karretjes aan te drijven. Toen Silas vroeg wat elektriciteit is, was het voorbeeld snel gevonden. „Hij snapte het meteen.”

Op sommige buitenlandse basisscholen wordt het spel gebruikt als lesmateriaal. Een klein team van Amerikaanse en Finse docenten ontwikkelde in samenwerking met de Zweedse makers MinecraftEdu. Kinderen kunnen oefenen met wiskundige en bouwkundige vraagstukken. Door het enthousiasme dat de lesmethode teweegbrengt zouden kinderen ook meer betrokken zijn bij de reguliere lessen, aldus een Amerikaanse leraar op internet.

De bedenkers van Minecraft laten de gebruikers aan hun lot over. Er is geen uitleg; spelers moeten er zelf achter komen wat de mogelijkheden zijn. Ze wisselen informatie uit via internetfora of de chatfunctie van het spel. Op YouTube staan miljoenen filmpjes met uitleg van andere spelers. Oud-hoogleraar Overmars: „Spelers vinden juist die zoektocht leuk.” Het spel zou zelfstandig en oplossingsgericht maken.

Isabel leerde veel van haar oudere broer en klasgenoten. Als ze er echt niet uitkomt, gebruikt ze de chatbox van het programma. Haar vingers schieten over het toetsenbord. ‘Nederlanders?’ typt ze, om te checken of er landgenoten online zijn. Ze gebruikt veel Engelse termen als ze over Minecraft praat, maar in de chatbox typt ze Nederlands. Niemand reageert.

Dan laat ze zien wat er gebeurt als „creepers spawnen”. De Nederlandse term kent ze niet. Het komt erop neer dat monsters uit de lucht vallen. Ze weet dat het als speler dan belangrijk is goede armour te hebben. „Dat is een soort speciale kleding.” Het programma kan ook in het Nederlands. „Maar dan klinkt het zo verpest.”

In huize Dierckx is het Minecraft-uurtje bijna om. Met zijn ogen op het scherm neemt Silas snel een slokje drinken. Zijn voetjes bungelen boven de grond. Zachtjes klinkt het geklik van de knopjes op de playstationcontroller. „Soms spelen we wel uren achter elkaar”, bekent Dierckx. En heel soms dragen ze dan de Minecraft-shirts die Dierckx cadeau kreeg van vrienden. Maar alleen op echt druilerige dagen.