Japan maakt iedereen tot vijand

De Japanse premier Abe trok eerdere excuses voor legerbordelen in. Dat is zeer riskant, meent Ian Buruma.

Illustratie Luojie

Het is niet altijd gemakkelijk te volgen wat de Japanse premier Abe Shino bezielt. Wat hij onlangs had uitgedacht leek haast pervers. Er moest een comité van historici komen om na te gaan of de excuses die de Japanse regering officieel in 1993 heeft aangeboden aan voormalige slavinnen in Japanse legerbordelen tijdens de oorlog wel in de haak was.

Aangezien verschillende adviseurs van Abe onlangs uitspraken hebben gedaan dat iets dergelijks niet in de haak was, lag de conclusie van het comité voor de hand dat de Japanse overheid geen enkele verantwoordelijkheid voor die legerbordelen droeg en dat excuses dus moesten worden teruggetrokken. De reacties waren zo heftig dat Abe wel moest beloven dat de excuses toch van kracht zouden blijven. Maar zijn poging maakte duidelijk hoe de premier denkt over de historie van zijn land.

Japan is natuurlijk niet het enige land dat de minder fraaie episoden in het nationale verleden probeert te verdoezelen. Nederlandse excuses in Indonesië over de politionele acties blijft een hekel punt. Over de massamoorden van Stalin wordt in de patriotische geschiedsschrijving onder Vladimir Poetin niet gerept. En de moorden in Tiananmen, en veel andere plaatsen, zijn in China officieel vergeten.

Niettemin is Japan een democratie met vrijheid van meningsuiting. Die officiele excuses werden in 1993 aangeboden nadat een Japanse historicus documentaire bewijzen had gevonden voor de directe inmenging van de Japanse staat in oorlogsbordelen. De Japanse legerleiding maakte zich toen namelijk zorgen dat de massale verkrachtingen van Chinese vrouwen door Japanse soldaten leidden tot ongewenst verzet onder de mannelijke bevolking. Het was dus maar beter om vrouwen in bezette landen, waaronder Indië, te ronselen, of te ontvoeren, voor het gerief van de soldaten aan het front.

De Japanse regering heeft dit openlijk toegegeven. Dus waarom zou Abe dit akelige thema nu weer op willen rakelen? Verhoudingen tussen Japan en haar buurlanden zijn toch al niet goed. Het terugtrekken van excuses zou de verhoudingen met China en Korea nog veel slechter maken.

Het gedrag van Abe en zijn vrienden zou inderdaad raadselachtig zijn als zij enige belangstelling of begrip hadden getoond voor andere landen. Maar zoals we wel vaker zien bij politici, vooral onder rechtse nationalisten, gaat hun interesse niet verder dan de eigen landsgrenzen. Het streven van Japanse nationalisten zoals Abe om de historie te herschrijven heeft in feite weinig te maken met Chinezen of Koreanen, laat staan Filipinas of Indonesiërs. Het gaat hier om politieke tegenstanders binnen Japan.

Hoe Japanners kijken naar hun eigen recente geschiedenis wordt sterk door politieke standpunten bepaald, die vaak lijnrecht tegenover elkaar staan. De twist over de oorlogsgeschiedenis gaat terug naar de jaren veertig, toen Japan was bezet door de geallieerden. De Amerikanen wilden Japan zo drastisch hervormen dat een toekomstige oorlog ondenkbaar zou zijn.

De religieuze cultus om de keizer werd afgeschaft. Onderwijs moest worden gezuiverd van alle militaristische of ‘feodale’ elementen. Amerikanen schreven een nieuwe pacifistische grondwet die het gebruik van militaire macht onmogelijk zou maken. En de Japanse oorlogsleiders werden in Tokio berecht voor ‘misdaden tegen de vrede’ en ‘misdaden tegen de menselijkheid’, net als de nazi-leiders in Neurenberg.

De meeste Japanners hadden hier weinig moeite mee, oorlogsmoe als zij waren. Maar er was een nationalistische minderheid die deze maatregelen zag als een vernedering. Japan was in hun ogen beroofd van haar eer en , belangrijker, haar soevereiniteit. Want Japan was voor de veiligheid zo afhankelijk geworden van de VS, dat het een soort vazalstatus kreeg.

Een van de leiders van de nationalistische minderheid was Kishi Nobusuke, die aanvankelijk was gearresteerd als oorlogsmisdadiger maar later toch premier werd. Zijn doel was om de Amerikaanse hervormingen gedeeltelijk ongedaan te maken door de pacifistische grondwet te wijzigen en de ‘patriotische’ geest in het onderwijs weer in te voeren. Dit mislukte met name omdat de meeste Japanners allergisch waren voor alles dat ook maar zweemde naar militarisme.

Tot de jaren tachtig was er bovendien een sterke linkse invloed in het onderwijs en sommige kranten en tijdschriften. Het gruwelijke oorlogsverleden werd als argument gehanteerd om revisionisme in onderwijs en wetgeving te voorkomen. Als tegenargument hielden de rechtse nationalisten vol dat die verhalen over Japanse oorlogsmisdaden sterk overdreven waren, en zelfs vaak door buitenlanders verzonnen.

Publicaties over de massamoorden in Nanking in 1937, of de slavinnen in de legerbordelen werden afgedaan als ‘historisch masochisme’, of propaganda van het Tokio Tribunaal.

Dit raakt de kern van het huidige Japanse populisme: de ‘linkse elites’ zouden de moraal van het Japanse volk ondermijnen door de glorieuze Japanse oorlog om Azië zwart te maken. Omdat alles wat links was in Japan, met name na de val van de Sovjet-Unie, net zo veel heeft ingeboet als in het Westen, is de invloed van deze vermeende linkse elites sterk geslonken, en is de stem van rechts alleen maar luider geworden.

Daarom kan Abe kornuiten benoemen in de raad NHK, de nationale radio en televisieomroep, die openlijk beweren dat er niets mis was met die bordelen aan het front, of dat de bloedbaden in Nanking een leugen waren. Wat waar is doet er hier niet toe. Politiek, daar gaat het om.

Het is een riskant spel dat Abe speelt. Want hij strijkt Aziatische bondgenoten tegen de haren, de VS is boos, en de relatie met China wordt steeds meer op de proef gesteld. Als resultaat, raakt Japan, gespeend van vrienden in Azië, steeds meer geïsoleerd. En dat terwijl de macht van China alsmaar groeit. De enige garantie voor de veiligheid van Japan komt van de VS. Zo wordt Japan alleen nog maar afhankelijker van de voormalige vijand, wiens hervormingen in Japan Abe nu wil rechtzetten. Dat is pas werkelijk pervers.