OM kan het echtpaar alsnog vervolgen

Dat de juwelier en zijn vrouw naar huis mochten, zegt niet dat zij niet vervolgd zullen worden. Je verdedigen mag, maar de precieze toedracht doet ter zake.

Het was opmerkelijk snel: zaterdagavond, nauwelijks 24 uur nadat het gebeurd was, zei hoofdofficier Bart Nieuwenhuizen dat de rechter „hoogstwaarschijnlijk” geen straf zou opleggen voor het doodschieten van de twee overvallers van de juweliers in Deurne. Dus zou het OM de zaak ook niet voorleggen aan de rechter, zei Nieuwenhuizen in Nieuwsuur. Hij maakte nog een voorbehoud, hij deed zijn uitspraak „naar de huidige stand van het onderzoek”. Maar dit leek het OM een geval van „gerechtvaardigde, juiste zelfverdediging” – ofwel noodweer.

De beoordeling van het OM kwam niet alleen snel, maar ook terwijl er nog veel onbekend was: van wie de twee vuurwapens waren, bijvoorbeeld, en wat er precies gebeurd was. Is het dan zo makkelijk om vast te stellen of een gewelddadige verdediging tegen een aanval inderdaad noodweer is – wat betekent dat de verdediger niet strafbaar is? En mag het OM nog van gedachten veranderen?

Om met het laatste te beginnen: hoogstwaarschijnlijk wel. Hoofdofficier Nieuwenhuizen heeft een uitdrukkelijk voorbehoud gemaakt. Dit is geen formele sepot-beslissing, maar een toelichting bij het besluit het juweliersechtpaar naar huis te laten gaan in plaats van hen nog langer vast te houden, licht een OM-woordvoerder toe. Normaal worden mensen die iemand hebben omgebracht of zwaar verwond in voorlopige hechtenis genomen: ze zitten dan vast zolang het onderzoek duurt. Dat is naar huidige inzichten onbevredigend als het gaat om mensen die ongevraagd met geweld te maken hebben gekregen, en zich hebben verdedigd. Daarom krijgen deze slachtoffer-verdachten sinds 2011 een andere behandeling. Kort gezegd: ze worden niet opgesloten, maar de zaak wordt wél onderzocht.

In een zogeheten aanwijzing van het OM hierover staat dat dit niet geldt als er bij de verdediging vuurwapens zijn gebruikt. Dan geldt de normale procedure, inclusief meestal voorlopige hechtenis. De opmerkingen van Nieuwenhuizen moeten worden gezien als toelichting omdat het OM hier dus verder gaat dan de aanwijzing voorschrijft, zegt de woordvoerder.

Het OM mag ook afwijken van die aanwijzing, zegt Piet Hein van Kempen, hoogleraar strafrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen. „Het uitgangspunt in Nederland is dat mensen niet van hun vrijheid worden beroofd tenzij er goede redenen zijn om dat te doen: bijvoorbeeld als er vluchtgevaar is, of als het onderzoek moet worden beschermd. Die aanwijzing is juist geschreven omdat het heel gebruikelijk is verdachten in voorarrest te nemen, terwijl dat niet altijd hoeft.” Ook al zijn er vuurwapens gebruikt, het OM heeft volgens Kempen de vrijheid om te beoordelen of het nodig was om het juweliersechtpaar vast te houden, zonder dat dat invloed heeft op de verdere vervolging.

Eigenrichting mag soms

De definitieve beoordeling of er sprake is van noodweer is niet eenvoudig. In wezen staat de wet eigenrichting toe: mensen mogen lijf, leden en eigendom beschermen, en dat van een ander. Maar die eigenrichting is aan strenge grenzen gebonden: je mag je bijvoorbeeld niet tegen een dreigende aanval verdedigen, of een die al voorbij is. Een wegrennende of zelfs terugdeinzende inbreker aanvallen mag dus niet. Bovendien, en hierop stranden de meeste beroepen op noodweer, moet het gebruikte geweld subsidiair en proportioneel zijn: je kon niet anders dan geweld gebruiken (er bestaat zoiets als een vluchtplicht, maar die is zeker de laatste jaren omstreden) en dat geweld was niet te zwaar gezien het geschonden belang: iemand neerschieten omdat hij een fles melk jat mag niet, maar waarschijnlijk weer wel om een verkrachting te voorkomen. Overigens had de wetgever er ook in 1881 begrip voor – het noodweerartikel is nooit gewijzigd – dat mensen uit angst, woede of paniek overreageren. Dat heet noodweerexces: iemand is niet strafbaar als diens gewelddadige verdediging verder gaat dan strikt noodzakelijk, maar het gevolg is van de hevige emotie die de aanval teweegbracht.

De uiteindelijke beoordeling of er sprake is van noodweer maakt de rechter. Maar in eerste instantie beslist het OM of een beroep op noodweer of noodweerexces kansrijk is. Zo ja, dan zullen ze niet vervolgen, zei Nieuwenhuizen al. De vraag is of het daarbij blijft: belanghebbenden kunnen het Hof vragen het OM te dwingen toch tot vervolging over te gaan via een zogeheten artikel 12-procedure. Dat kan bijvoorbeeld de familie van het slachtoffer zijn, zoals in het geval van Rishi, die in 2012 door een agent werd doodgeschoten. In het geval van de overval van Deurne heeft de Bond van Wetsovertreders, die zich inzet voor (ex-) gedetineerden en wetsovertreders, al aangekondigd zo’n procedure te starten als het OM niet tot vervolging overgaat.