Hoe groter geest, hoe groter beest

pvallend met hoeveel gretigheid er vorige week in de media is gesproken over The Beast, de zwaar gepantserde dienstauto van Obama. Natuurlijk, het is een indrukwekkende auto. De 12,5 centimeter dikke staalplaat rond het chassis, portieren zo zwaar als die van een Boeing, zuurstofmaskers, zakjes bloed, vuurwapens – alle details zijn in de pers breed uitgemeten.

Ook de diverse bijnamen kwamen voorbij: Cadillac One, Limo One en The Beast.

Die laatste sloeg duidelijk het meest aan. Het leek op een gegeven moment wel alsof er meer aandacht was voor de auto van Obama, dan voor Obama zelf – om van de top maar te zwijgen.

Er wordt vaak een beetje lacherig gedaan over vliegtuigspotters – eenzame mannen met verrekijkers – maar The Beast trok spotters uit brede lagen van de bevolking.

En telkens weer werd die bijnaam met adoratie, soms bijna met wellust uitgesproken. The Beast! Je moet het de Amerikanen nageven: die auto is een geweldige pr-stunt en daar draagt de Disneyachtige bijnaam ruimschoots aan bij.

Volgens mij raakt die bijnaam iets wat je ook terugziet in Nederlandse uitdrukkingen met het woord beest.

Je kunt je gedragen, tekeergaan of zuipen als een beest, iets kan bij de beesten af zijn, of beestachtig, en wie pech heeft sterft als een beest.

Met het beest in de mens bedoelen we, aldus de woordenboeken, ‘zijn laagste instincten’. Iets minder bekend zijn uitdrukkingen als eruitzien als een beest (‘erg smerig, vuil zijn’) en de beest spelen (‘opspelen, razen, tieren’).

De meeste mensen ervaren deze uitdrukkingen waarschijnlijk als negatief. Dit is het beest waar we bang voor zijn: wild, agressief, vies, dominant, onmatig.

Volgens de Grote Van Dale betekent de beest uithangen ‘zich liederlijk gedragen’, maar deze vorm van beesten hoeft niet per se negatief te zijn. Wie de beest uithangt voldoet niet aan de regels, maar het kan ook prettig zijn om – zoals dat heet – het beest in jezelf uit te laten.

Er zijn ook uitdrukkingen met beest die meestal neutraal of juist positief worden gebruikt. Een beest van een vent zal bijvoorbeeld vaak bewonderend worden uitgesproken. Je kunt iemand verwijtend of geërgerd een lui beest noemen, maar tegen een hangende puber op de bank zal het doorgaans liefdevol zijn bedoeld.

Hetzelfde geldt voor uitdrukkingen als een politiek beest of een sociaal beest. In de Grote Van Dale vinden we nog samenstellingen als feestbeest, partybeest, leesbeest, theaterbeest en vergaderbeest – woorden die vaker positief dan negatief zullen worden gebruikt.

Angst slaat om in bewondering als we beest gebruiken voor iets wat heel groot, sterk of krachtig is.

Al ruim voor de komst van Obama gaf de Grote Van Dale als voorbeeldzin ‘een beest van een auto’. Maar The Beast van Obama is meer dan dat: dit is een beest in de overtreffende trap, Amerikaanse stijl, een monster op kogelwerende kevlarbanden.

Er is overigens nog een mooi beestspreekwoord, namelijk: hoe groter geest, hoe groter beest. Dit zeg je bij wijze van verontschuldiging wanneer een knap en kundig persoon zich niet truly gezellig, maar juist liederlijk gedraagt.

    • Ewoud Sanders