Dominatrix in leer die zingt en dirigeert

De (opera-)sopraan die met haar grenzeloos hoge bereik internationaal bekendstaat als dé specialist in nieuwe klassieke muziek, legt zich nu ook toe op dirigeren. Zaterdag maakt ze haar dirigeerdebuut in het Concertgebouw.

Het YouTube-filmpje van de dag: zoek op ‘Hannigan’ en ‘Ligeti’, en kijk met stijgende verbazing naar een in zwart leer gehulde dominatrix die zingt én dirigeert. Het blijkt sopraan Barbara Hannigan in een respect afdwingende dubbelrol. Het muziekfragment komt uit György Ligeti’s absurdistische operafragment Mysteries of the Macabre (1991). Het is de scène waarin de paranoïde chef van de ‘Gepopo’, de geheime politie, totaal door het lint gaat. Dat Hannigan hier zowel de bijna onmogelijke coloraturen zingt als acteert en met felle gebaren het muziekensemble dirigeert, is zeer toepasselijk: de politiechef deelt immers steeds hysterischer orders uit, wat leidt tot tegenwerpingen van de musici van het Gotenburg Symfonieorkest.

„Bij dat fragment van Ligeti is het begonnen”, verklaart Hannigan. „Ik dirigeerde het werk eerst in Amsterdam, verkleed als dirigent Reinbert de Leeuw op diens zeventigste verjaardagsfeestje.”

Lessen volgt ze bij de Finse dirigeergoeroe Jorma Panula. Vriend Simon Rattle vraagt ze om adviezen. Sindsdien is de Canadese sopraan ook serieus dirigent, zij het in een bescheiden aantal producties per seizoen. Komende zaterdag maakt ze haar officiële Nederlandse dirigeerdebuut in de ZaterdagMatinee in het Concertgebouw.

Hannigan is tot nu toe vooral bekend als dé sopraan van nieuwe muziek – naar schatting tachtig composities bracht ze in première. „Ik ben gestopt met tellen, ik hield het niet meer bij.” Haar unieke stem kent in de hoogte geen grenzen, wat aanvankelijk leidde tot veel stratosferisch opdrachtwerk. Maar de laatste jaren erkennen componisten hoe breed haar palet en hoe formidabel haar podiumprésence is. Een onbetwist hoogtepunt: het sensuele Written on Skin (2012) van George Benjamin, waarin Hannigan een middeleeuwse vrouw speelt die door haar echtgenoot wordt gedwongen het hart van haar minnaar te eten. De complexe rol bevestigde haar internationale doorbraak. Meest recente succes: de liedcyclus Let me tell you van Hans Abrahamsen, verblindende muziek alsof je in de zon staart. Het werk is mede dankzij Hannigans pleidooi door liefst dertien orkesten besteld of al uitgevoerd. Het onderstreept de grootte van haar invloed op de emancipatie van moderne muziek.

Hannigan werd sinds haar operastudie in Den Haag in 1995 steeds Nederlandser. Ze ontvangt in haar appartement in de Amsterdamse Jordaan, waar ze woont met haar echtgenoot, acteur/regisseur Gijs de Lange. Met enige regelmaat gaat Hannigan naar haar geboorteland Canada – ook om praktische redenen. „Als ik een heel lastige rol moet instuderen, zoals eerder Lulu van Berg of op dit moment Marie uit Zimmermanns Die Soldaten, trek ik me graag daar terug. Twee, drie weken hard snoeien zijn dan nodig: al het hout weghakken tot de klus geklaard is.” Die Soldaten mag dan een opera zijn van titanische omvang, de hoofdrol van Marie met zijn indringende karakter en hoge uithalen blijkt koren op Hannigans molen. Ze zingt de rol in mei in de prestigieuze Bayerische Staatsoper in München.

Maar hoe fenomenaal moeilijk zelfs voor Hannigan het instuderen is, bewijst ze door de partituur willekeurig open te slaan. „Zie je: Zimmermann heeft echt alles aan de techniek van serialisme onderworpen, dat wil zeggen dat niet alleen de intervallen maar bijvoorbeeld ook de dynamiek aan wiskundige formules gehoorzaamt. Elke maat is weer net anders in volume, ritme, melodie.” Ze toont een opschrijfboekje, waarin met potlood ritmische driehoekjes en streepjes boven haar zangtekst zijn getekend. „De noten onthoud ik wel. Maar hierin maak ik een uittreksel, een spiekbriefje van mijn partij, gereduceerd tot de tekst en ritmische contouren. Daar oefen ik vervolgens de hele dag op in mijn huis in de Canadese natuur. Daar is geen internet, geen telefoon: de perfecte plek om te focussen.”

Het volledig eigen maken van de meest complexe partituren verklaart mede haar behoefte om ook te dirigeren. „De directeur van Radio France zei een paar jaar geleden: je zingt als een dirigent. Inderdaad beweeg ik mee met de muziek, en wil ik het liefst zo veel mogelijk controle hebben, alle muzikale lijnen kennen. Maar ik dirigeer alleen op expliciete uitnodiging van de musici, om te voorkomen dat ik vanwege mijn naamsbekendheid word gevraagd. Dat ik ook zing, breekt bij musici gelukkig meteen het ijs.”

Moet het onderwerp ‘vrouwelijke dirigenten’ nog wel ter sprake komen? Is het inmiddels geen geaccepteerd, wijd verbreid fenomeen? Wishful thinking, vindt Hannigan. „Het is een gevoelig thema, en uiteindelijk een problematische kwestie van ‘vrouwen en leiderschap’. Er zijn ook nog nauwelijks vrouwelijke presidenten.”

Toch leiden vrouwonvriendelijke uitspraken nu sneller tot kritiek. Dirigent Vasily Petrenko ontving onlangs een storm van verontwaardiging na citaten als: „Een mooi meisje op de bok kan de gedachten van musici afleiden van de muziek.” Een domme opmerking, stemt Hannigan in. „Maar die arme man wordt daar de rest van zijn leven aan herinnerd. (lachend) Mocht ik ooit met hem samenwerken dan zal ik steeds denken: leid ik je niet af, ik ben toch hopelijk niet te pretty? Maar uiteindelijk is het niet mijn probleem. Ik doe gewoon mijn werk samen met mijn collega’s. Ik schrik nooit ’s ochtends wakker met de ontdekking ‘hé, ik ben een vrouw!’”

Hoe vrouwonvriendelijk is de klassieke muziek zélf? De ‘Bechdeltest’ is op internet een graadmeter van vrouw(on)vriendelijkheid van Hollywoodfilms: praten twee vrouwelijke personages over iets anders dan mannen? Op opera valt deze test ook toe te passen, met schokkend resultaat. Want hoeveel opera’s bestaan er immers, waarin twee vrouwen een duet zingen dat niet over een andere man gaat? Hannigan moet nadenken. „In Lulu zit een lesbische scène. Maar dergelijke opera’s zijn ongetwijfeld in de minderheid. En bovendien ga ik als vrouw zo vaak dood! Straks als Marie in Die Soldaten. Lulu wordt vermoord door Jack the Ripper. De vrouw van Written on Skin springt uit het raam. Vorig seizoen stierf ik zo’n dertig keer in drie maanden tijd. Dat is brutal.”

Haar zing-dirigeer-programma met ensemble Ludwig aanstaande zaterdag bevat sterke vrouwen. Hannigan: „Luigi Nono schreef een aria over de Algerijnse vrijheidsstrijdster Djamila Boupacha. In Stravinsky’s The Rake’s Progress offert een vrouw zich uit liefde op.” Vrouwen moeten zich ook in de klassieke muziek voortdurend omhoog vechten, beaamt Hannigan.

„Maar vaak wordt de zwakte een kracht. Zelfmoord is in Written on Skin een grote daad om mannelijke dominantie te doorbreken. En misschien ben ik zelf een goed voorbeeld. Toen ik een kind was, dacht ik dat vrouwen hooguit koordirigent konden zijn. Ik had nu eenmaal geen rolmodellen die het tegendeel bewezen.”