Niet de EU maar systeem is fout

Uit consumenten bestaat de EU - niet uit burgers. Daarom twijfelen velen aan haar nut. Maar zij vergeten de vrede die de EU heeft gebracht. Tijd voor een links tegengeluid, meent Chantal Mouffe.

De aanstaande Europese verkiezingen moeten een strijdlustige confrontatie over de toekomst van de Europese Unie worden. Zo’n confrontatie is absoluut noodzakelijk.

Links immers, twijfelt of de EU een alternatief kan bieden voor het neoliberale model van mondialisering. De EU wordt steeds vaker gezien als een wezenlijk neoliberaal project. Ze zou niet te hervormen zijn. De enige oplossing is om eruit te stappen.

Die pessimistische opvatting komt voort uit het feit dat alle pogingen om aan de heersende neoliberale regels te tornen, voortdurend worden voorgesteld als anti-Europese aanvallen op de Unie als zodanig. En zonder de mogelijkheid om legitieme kritiek op het huidige neoliberale beleid te leveren, is het niet verwonderlijk dat een groeiend aantal mensen in Euroscepsis vervalt. Zij menen dat het Europese project zélf de oorzaak van onze huidige toestand is. En zij zijn bang dat een verdere Europese integratie alleen maar de neoliberale hegemonie versterkt.

Dit standpunt bedreigt het voortbestaan van het Europese project. En daarom moeten we binnen de Europese Unie (meer) democratisch weerwerk mogelijk maken.

De onvrede met de EU komt voort uit het ontbreken van een project waarmee de burgers van Europa zich sterk kunnen identificeren. Een dergelijk project zou hun politieke harstochten in een democratische richting moeten mobiliseren.

Want de EU bestaat op het ogenblik uit consumenten - niet uit burgers. Ze is vooral rond een gemeenschappelijke markt gebouwd en heeft nooit echt tot een gemeenschappelijke Europese wil geleid. Geen wonder dat sommige mensen in tijden van economische crisis en bezuinigingsmaatregelen aan het nut van de EU twijfelen en dat ze vergeten welke belangrijke bijdrage de Unie aan de vrede op dit continent heeft geleverd.

Het is nodig om de bijval voor de EU op te voeren. Dat kan door de uitvoering van een sociaal-politiek project. Zo’n project zou een alternatief moeten bieden voor het heersende neoliberale model van de afgelopen decennia. Dat model verkeert nu in een crisis, maar er is nog geen ander beschikbaar.

In navolging van de Italiaanse filosoof Antonio Gramsci kunnen we zeggen dat we een ‘organische crisis’ beleven. Daarin kan het oude model niet voortbestaan, maar is het nieuwe nog niet geboren.

Helaas weet links deze situatie niet te benutten, omdat het zich te lang heeft neergelegd bij de gedachte dat er geen alternatief was voor de neoliberale mondialisering. Sterker, in veel landen hebben centrum-linkse regeringen een belangrijke rol gespeeld in het deregulerings- en privatiseringsproces dat de neoliberale hegemonie heeft helpen bestendigen.

En het valt niet te ontkennen dat de Europese instellingen ook een deel van de verantwoordelijkheid voor de huidige crisis dragen. Maar het is een vergissing om deze crisis als een crisis van het Europese project voor te stellen. Het is een crisis van haar neoliberale verschijningsvorm – en daarom hebben de huidige pogingen die proberen om deze crisis met nog meer neoliberale maatregelen op te lossen, geen kans van slagen.

Om de opkomst van anti-Europese gevoelens te bestrijden en de groei van de rechts-populistische partijen die deze gevoelens aanwakkeren tegen te gaan, moet Europese burgers een politiek project worden geboden. Een project dat hoop biedt op een andere en democratischer toekomst.

Gelukkig zijn in verschillende landen partijen links van de sociaal-democratie opgekomen die zich tegen de bestaande consensus in het centrum keren. Ze hebben zich georganiseerd in de Partij Europees Links (PEL) en werken aan een alternatief voor de neoliberale hegemonie. Op hun vierde congres, in 2013, hebben zij de leider van het Griekse Syriza, Alexis Tsipras, als hun kandidaat voor het voorzitterschap van de Europese Commissie gekozen.

Dat is een goede ontwikkeling. Syriza is een coalitie van politieke partijen en sociale bewegingen. De campagne van PEL kan het scala aan sociale krachten, met hun afkeuring van de huidige EU-politiek, mobiliseren. In verschillende landen hebben sociale bewegingen positief gereageerd. Zo is in Italië een ‘Lista Tsipras’ gevormd, ter ondersteuning van het programma dat Tsipras bij de aanvaarding van zijn nominatie voor de Europese verkiezingen heeft gepresenteerd.

Dat belooft veel, want alleen als linkse partijen en sociale bewegingen op Europees niveau samenwerken, is het mogelijk een collectief te vormen dat een radicale verandering van de huidige neoliberale orde teweeg kan brengen.

    • Chantal Mouffe
    • Marc Chavannes