Loze praat over innovatie

Premier Rutte ging naar Brussel om zijn visie op innovatie te ontvouwen: ‘Innovatie: een mind-set en een must’. Mooi toch? Innovatie een must en zelfs Chefsache, net als in Duitsland. Ruttes boodschap was simpel: wij moeten kennis delen! Open toegang van tijdschriftartikelen. Wat een verrassende visie! En dan ook nog in korte, krachtige zinnen: „Kortom: wat nodig is, is vernieuwing van onze economie. Echte vernieuwing.” Trots citeert Rutte wijlen Steve Jobs: „Innovatie maakt het onderscheid tussen leaders en followers.” En wij zijn uiteraard leiders: „Want Nederland is een innovatieland.”

Volgens Rutte is Steve Jobs „een van de meest vernieuwende denkers van onze tijd”. Had onze premier een dagje genomen om innovatieliteratuur te raadplegen, dan was hij minder stellig geweest. Dan had hij het recente boek van Mariana Mazzucato gelezen, The entrepreneurial state, debunking public vs. private sector myths (Anthem Press, 2013). Dit meeslepende boek analyseert de baanbrekende IT die in de lucratieve iPad en iPhone zit. Mazzucato laat zien dat die technologie voortkomt uit fundamenteel onderzoek dat door de Amerikaanse overheid is gefinancierd. Steve Jobs heeft daar slim gebruik van gemaakt, maar de basistechnologie, waar Apple nu goede sier mee maakt, is met publiek geld betaald.

Verbazingwekkend is dat niet. In Nederland is het niet anders. De tijd dat er grootse ontdekkingen werden gedaan in het Philips Nat Lab, ligt achter ons. Ik heb nog meegemaakt dat onderzoekers in het Unilever Research Lab in Vlaardingen bijna een Nobelprijs wonnen. Nu ondenkbaar. Het bedrijfsleven vindt fundamenteel onderzoek te duur en te riskant. Laat de overheid dat maar betalen.

In haar boek maakt Mazzucato gehakt van het cliché dat innovatie gedreven wordt door bedrijven en venture capitalists. De ‘echte vernieuwing’, die Rutte bepleit, is in de afgelopen 50 jaar geproduceerd door slimme overheidsinvesteringen in fundamenteel en riskant onderzoek, voornamelijk gedaan in onderzoeksinstituten en universiteiten. Pas als de risico’s overzienbaar worden, komt het durfkapitaal om de laaghangende vruchten te plukken. Zo is het steeds gegaan, zowel bij de IT als bij de biotechrevolutie. Zonder overheid geen recombinant DNA.

Het recept voor innovatie dat Mazzucato uit haar onderzoek destilleert, is omgekeerd aan de huidige Nederlandse innovatiepolitiek. De grootste innovatiepost op onze begroting is een miljard voor fiscale aftrekposten voor het bedrijfsleven. Mazzucato ziet daar weinig in. Die gigantische aftrek voor r&d gaat naar toegepast onderzoek, dat toch wel gedaan zou zijn en dat zelden echt vernieuwend is. Ontwikkeling van betere Nespresso-apparaten, of soepel smerende margarine. Daar gaan we de concurrentie met China niet mee winnen. Die fiscale aftrekposten zijn ook niet nodig, want innovatiekoplopers als Finland, Duitsland en Zweden doen daar niet aan. De overheid kan het geld beter investeren in excellent grensverleggend onderzoek en opleiding van goede onderzoekers.

Als innovatie dan „een must” is, zou men van historicus Rutte een analyse van de feiten mogen verwachten. Wat investeert Nederland in onderzoek; hoe presteren we ten opzichte van onze concurrenten?

Die cijfers liggen voor het oprapen in het handige overzicht van het Rathenau Instituut over ‘Investeringen in Wetenschap en Innovatie 2012-2018’ van maart 2014. De directe overheidsuitgaven voor r&d dalen in de komende jaren van 0,78 procent van ons bbp naar 0,65 procent. De uitgaven zouden moeten stijgen naar 1,0 procent, maar dalen naar een miserabele 0,65 procent. Onze premier weet dat natuurlijk wel, want die daling komt rechtstreeks voort uit het regeerakkoord van het eerste kabinet-Rutte in 2010, maar zelfs teflon-Rutte kon dit drama niet glimlachend presenteren in Brussel. Dan maar optimistische uitroepen over mind-set en kennis delen.

Dat onze uitgaven aan onderzoek dalen, is niet zo vreemd. In het verleden ging er nog een half miljard aardgasgeld naar onderzoek (de FES-gelden). Nu worden de volle 12 miljard aardgasbaten misbruikt om het begrotingstekort binnen de 3 procent te krijgen. Zonder aardgas was het 5 procent!

Het kan ook anders: de Duitsers hebben geen aardgas, maar een sluitende begroting en zij investeren veel meer in onderzoek dan wij. Rutte blijft daar monter onder. Het gaat immers om de mind-set en die draagt hij uit in Brussel: „Nederland innovatieland!”

Helaas, de hinderlijke feiten kloppen niet met het optimistische beeld dat Rutte uitdraagt. Volgens het officiële scorebord van de EU zit Nederland in 2014 niet bij de innovatieleiders, maar bij de innovatievolgers, samen met Cyprus, Estland en Slovenië. Nederland is dus formeel geen innovatieland. Cyprus heeft geen aardgasbaten en geen sterke kennisbasis, zoals wij. Vergeleken met Cyprus horen wij eigenlijk in een aparte categorie, de innovatielosers. Dat zal ook zo blijven, zolang innovatie alleen een mind-set is in Den Haag en niet iets wat je doet en waar je geld voor uittrekt.

    • Piet Borst