De Turkse politieke thriller

Premier Erdogan wordt achtervolgd door corruptieschandalen. Het is één groot complot van zijn tegenstander Gülen, zegt Erdogan. De Gülen-beweging – met wereldwijd 6 miljoen volgelingen – zou zijn macht willen ondermijnen. Wie zitten er achter die ongrijpbare beweging?

Fethullah Gülen Foto Bloomberg

Turken houden van intriges. Twee jaar geleden zaten 20 miljoen Turken iedere week aan de buis gekluisterd voor De Prachtige Eeuw, een televisieserie over het leven van de tiende sultan, Süleyman de Prachtige. Süleyman werd in de serie afgebeeld als een rokkenjager met een drankprobleem.

Maar de intriges aan het Ottomaanse hof verbleken bij de politieke thriller die het land nu in de greep houdt. De ontwikkelingen in de machtsstrijd tussen premier Tayyip Erdogan en de invloedrijke islamitische geestelijke Fethullah Gülen volgen elkaar in hoog tempo op. De twee godvrezende mannen waren jarenlang bondgenoten, die samen optrokken tegen het machtige, seculiere leger. Maar sinds de vleugels van het leger enkele jaren geleden zijn gekortwiekt, is de opportunistische alliantie veranderd in animositeit.

De machtsstrijd wordt op alle mogelijke fronten gevoerd: politiek, economisch, binnen de staatsinstellingen, op internet en via de media. De strijd is op de spits gedreven door een reeks corruptieschandalen die Erdogan en zijn regerende AK-partij in het hart raken.

De afgelopen weken zijn bijna iedere dag nieuwe pikante geluidsopnames op internet gezet. Het zou gaan om afgeluisterde telefoongesprekken van de premier met zijn zoon, politici en ondernemers. In één gesprek onderhandelt Erdogan met zijn zoon Bilal over steekpenningen die een ondernemer weigert te betalen. „De anderen kunnen wel betalen, dus waarom hij niet? Maar geen zorgen, ze vallen ons wel in de schoot”, aldus de premier.

In een ander gesprek bespreekt Erdogan met Bilal hoe ze van grote sommen contant geld afkomen die bij hen thuis liggen. „We hebben nog 30 miljoen weg te werken”, zei Bilal. Het gesprek zou zijn opgenomen op 17 december, de dag dat een groot corruptieonderzoek naar buiten kwam. De politie deed invallen bij tientallen aan de AK-partij gelieerde ondernemers en politici, die verdacht worden van corruptie bij bouwprojecten. Bij de directeur van een staatsbank thuis vond de politie schoenendozen vol geld.

De geluidsfragmenten zijn duidelijk bedoeld om Erdogan te beschadigen in aanloop naar de lokale verkiezingen van zondag. Erdogan erkent de echtheid van sommige opnames, maar doet de meest belastende af als montages, in elkaar gezet door aanhangers van Gülen. Toch voelt hij zich in het nauw gedreven door de onthullingen. Vorige week liet hij Twitter en YouTube blokkeren, en hij dreigt hetzelfde te doen met Facebook. De verkiezingen zijn de grote lakmoesproef voor Erdogan: hoe populair is hij nog na de schandalen en zijn autoritaire reactie daarop?

Erdogan probeert in te spelen op wantrouwen onder Turken over de Gülen-beweging, die vanwege haar geheimzinnigheid wel is vergeleken met de vrijmetselarij. Volgens Erdogan is het corruptieonderzoek een duister complot van Gülenisten die een staat binnen een staat vormen en zijn regering proberen te ondermijnen. Dit vindt weerklank. Veel Turken zijn ervan overtuigd dat leden van de beweging zijn geïnfiltreerd in de politie en de rechtelijke macht. Zij zouden jarenlang het kantoor van de premier en duizenden andere politici hebben afgeluisterd. En zij zouden ook achter het corruptieonderzoek zitten dat in december naar buiten kwam.

Maar is het ook waar? Vormt de beweging van Gülen inderdaad een staat binnen de staat?

Verliefd op God

Veel Turken kennen wel iemand die de leer van Gülen volgt. Je pikt ze er volgens hen zo tussenuit: ze zijn vaak onberispelijk gekleed, hebben net zo’n kortgeknipte snor als hun leidsman, zijn uitermate beleefd en hebben een vroom lachje alsof ze verliefd zijn op God. Ze noemen de beweging Hizmet (dienst), omdat altruïstische dienstbaarheid aan anderen voorop staat.

Hizmet is na de Moslimbroederschap de meest invloedrijke islamitische beweging ter wereld, actief in 140 landen. Alleen al in Turkije heeft Gülen naar schatting 6 miljoen volgelingen, onder wie hoge politici en ondernemers. Maar het exacte aantal is niet bekend omdat de beweging geen formeel lidmaatschap kent. En hoewel ze de laatste jaren meer openheid betrachten, praten Gülenisten liever niet over de beweging.

Vanwege de schimmigheid is niet duidelijk hoe de beweging is georganiseerd. In principe kan iedere volgeling een school of stichting beginnen die de leer van Gülen uitdraagt. Of een ziekenhuis. Daar zijn tienduizenden voorbeelden van. Maar dit zijn volgens de beweging slechts ‘vrijwilligers’ die een informeel netwerk vormen. Eens per jaar komen ze bij elkaar op een internationale conferentie.

Critici menen dat Hizmet wel degelijk centraal wordt aangestuurd, vanuit de bossen van de Amerikaanse staat Pennsylvania waar Gülen woont sinds hij in 1999 Turkije ontvluchtte om vervolging te voorkomen. De aanklacht luidde dat hij leiding gaf aan een clandestiene organisatie die de Turkse staat wilde ondermijnen. Als bewijs diende onder meer een video, waarin Gülen zijn volgelingen toespreekt: „Jullie moeten je nestelen in de slagaders van het systeem, zonder dat iemand jullie bestaan opmerkt, totdat jullie alle machtscentra hebben bereikt.” Gülenisten houden vol dat er met de video is geknoeid. Hoewel Gülen in 2008 werd vrijgesproken, is hij nooit teruggekeerd naar Turkije. Naar eigen zeggen vanwege zijn gezondheid.

Verlichting via onderwijs

Onderwijs staat centraal binnen Hizmet. Gülen richtte de beweging in de jaren zeventig op in Izmir, waar de geestelijke met zijn preken een aanzienlijke aanhang had opgebouwd. Hij spoorde zijn volgelingen aan scholen en studentenhuizen op te richten, van waaruit zijn versie van een verlichte islam moest worden verspreid. In zijn leer worden westerse wetenschap en kapitalisme gekoppeld aan islamitische normen en waarden en Turks nationalisme. In de 67 boeken die hij schreef, presenteert hij zich als een pleitbezorger van tolerantie en dialoog tussen geloven.

In de jaren tachtig openden aanhangers van Gülen honderden basis- en middelscholen in heel Turkije. Later volgden ook universiteiten en zogeheten dershanes, weekendscholen waar leerlingen worden voorbereid op de toelatingsexamens voor de universiteit. De Gülen-scholen werden al snel populair vanwege het uitmuntende onderwijs. Inmiddels is zeker een kwart (en volgens sommigen de helft) van de ongeveer 4.000 dershanes in Turkije gelieerd aan Gülen. Ook veel seculiere families sturen hun kinderen naar dershanes van Gülen, zodat ze een schaarse plek op een goede universiteit krijgen.

Maar die dershanes moeten hun deuren sluiten, zo besliste het Turkse parlement enkele weken geleden. Een zware klap voor Hizmet, want de dershanes zijn een belangrijke bron van inkomsten voor de beweging, zegt Faruk Ardiç, de directeur van een dershane in de Istanbulse wijk Üsküdar. „Erdogan zegt dat de staat de functie van de dershanes moet overnemen, maar dat lukt nooit. Veel Turkse scholen zijn al overbelast, de klassen puilen uit.”

Velen zien de wet als een poging van de AK-partij om de macht van de Gülen-beweging in Turkije te breken. Want de dershanes zijn een ideale manier om jongeren te rekruteren voor de beweging, zo geeft directeur Ardiç toe. Maar volgens hem is er geen sprake van indoctrinatie van leerlingen. „Docenten zijn rolmodellen, die slechts het goede voorbeeld geven.”

Dat is ook de ervaring van een fysiotherapeut in Istanbul. Hij volgt de leer van Gülen, maar wil anoniem blijven. Zijn verhaal is typerend voor veel rekruten. Hij komt uit Batman, een stad in het Koerdische zuidoosten. Op zijn vijftiende ging hij naar een dershane van Gülen, waar hij een warme band kreeg met zijn docenten. „Ze waren erg sympathiek. Ze namen me mee uit eten en waren geïnteresseerd in mijn persoonlijke problemen. Mijn ouders vroegen nooit hoe het met me ging.”

Zijn docenten gaven hem zelfvertrouwen. „Ze zeiden: het maakt niet uit of je op een goede of slechte school komt, je bent een goed persoon. Ik dacht: wat willen ze als wederdienst? Maar daar ging het niet om. Ze wilden de mensheid dienen. Ze hadden gestudeerd aan topuniversiteiten in Istanbul, maar ze besloten les te geven in Batman. Dat sprak me erg aan en ik ging me verdiepen in de filosofie van Gülen.”

Ondanks zijn drukke baan gaat hij elke week naar een bijeenkomst met andere volgelingen. „We bespreken de leer en organiseren liefdadigheidsacties.” Deze lokale afdelingen, waar geld wordt ingezameld voor een bibliotheek of school, zijn de grote kracht van de beweging. „Het is mijn manier om de mensheid te dienen.”

Propagandaoorlog

Als hoeder van de seculiere orde heeft het leger Hizmet altijd gewantrouwd. Opmerkelijk genoeg luidde de militaire coup van 1980 een bloeiperiode in. In een poging links te dwarsbomen, stimuleerden de nieuwe leiders de islamitische krachten. Ze coöpteerden leden van Hizmet in overheidsinstanties en in de regerende partij. In de nieuwe grondwet werden restricties voor religieuze groepen geschrapt. Zo konden ze voor het eerst media oprichten.

Het begon in 1986 met de overname van de krant Zaman door de Feza Media Group, een bedrijf dat nauw gelieerd is aan Gülen. Inmiddels telt Hizmet meerdere mediabedrijven, waaronder ook verschillende tv-zenders.

Het hoofdkantoor van Zaman is gevestigd in een hypermodern gebouw van glas en beton in Istanbul. Van hieruit wordt de propagandaoorlog met Erdogan gevoerd. „We vechten tegen gefabriceerd nieuws in andere media”, zegt columnist Abdulhamit Bilici. „De meeste kranten in Turkije zijn links en combineren nieuws en sensatie. Met Zaman voorzien we in de behoefte van een conservatieve kwaliteitskrant, zonder onze band met Gülen te ontkennen.”

Zaman is sinds de overname uitgegroeid tot de grootste krant van Turkije met een oplage van 1,3 miljoen. De krant heeft edities in 35 landen, waaronder Nederland (oplage 10.000). Daarnaast heeft Feza ook het persbureau Cihan, dat tekst, foto’s en videobeeld levert aan media in vijftig landen in vijf talen. Al-Jazeera, CNN en het Franse persbureau AFP zijn afnemers.

Sinds de machtsstrijd met Erdogan uitbrak, brengen de Gülenistische media een niet aflatende stroom kritische verhalen. Over corruptie in regeringskringen. Over ondermijning van de rechtelijke macht. ‘Maakt het de Turken niets uit wat de premier uitspookt?’, schreef de Nederlandse columnist Joost Lagendijk deze week in de Engelstalige editie Todays Zaman.

Bilici houdt vol dat ze vrij zijn in wat ze publiceren, maar dat de wekelijkse preek op internet van Gülen wel een leidraad vormt. „Onze steun voor de AK-partij was gebaseerd op principes, niet op belangen. Erdogan beloofde de grondwet te hervormen en Turkije dichterbij de EU te brengen. Nu draait hij alles in rap tempo terug.”

Erdogan heeft niet alleen in de media een sterke vijand. Gülenisten vormen ook een geduchte economische macht. In 2005 richtten ze Tuskon op, een ondernemersfederatie waar ruim 50.000 bedrijven bij zijn aangesloten. Ook runnen ze de grootste islamitische bank van Turkije, Bank Asya. De bank leek onlangs doelwit van een door de overheid georganiseerde bankrun. Zo haalde Turkish Airlines, voor 49 procent in handen van de staat, ineens al zijn geld van de bank. Gülenistische ondernemers en spaarders schoten te hulp om te voorkomen dat de bank omviel.

Dankzij de financiële kracht van leden en ondernemers is Hizmet een rijke organisatie. Neem de stichting ‘Is daar iemand?’ (jaarbegroting 200 miljoen dollar), die projecten in zo’n honderd landen financiert, waaronder veel scholen en moskeeën in Afrika. Zo staat in Zuid-Afrika de grootste moskee van het zuidelijke halfrond. Gebouwd met geld van Hizmet. Dankzij dit internationale netwerk kunnen Gülenistische ondernemers voet aan de grond krijgen in interessante nieuwe markten.

De beweging heeft veel aanhangers onder conservatieve ondernemers op het Turkse platteland met een calvinistisch arbeidsethos. Gülens boodschap dat kapitalisme en islamitische waarden samen kunnen gaan, sloeg juist hier aan. Maar tegelijk konden hun meubel- en textiel- en metaalbedrijven floreren dankzij Erdogans beleid. Rüstü Bozkurt kent deze wereld als geen ander. Hij is journalist voor de zakenkrant Dünya Gazetesi en geeft al dertig jaar lezingen voor Anatolische ondernemers.

„De achterban van Erdogan en de aanhangers van Gülen zijn in feite dezelfde mensen”, zegt Bozkurt. „Ze hebben dezelfde achtergrond. Het zijn kleine en middelgrote ondernemers die het afgelopen decennium hun familiebedrijf hebben uitgebouwd. Beide groepen vrezen dat hun succes in gevaar komt door de machtsstrijd. Zij hebben er helemaal geen belang bij dat het conflict lang voortduurt.”

Staat binnen een staat

Toch lijkt de strijd nog lang niet beslecht. Die wordt voor een groot deel gevoerd binnen overheidsinstellingen, al is nooit overtuigend bewezen dat Hizmet werkelijk een staat binnen de staat vormt. Daarvoor is de beweging te gesloten, journalisten krijgen lang niet alles te zien. Dit weerhoudt Erdogan er niet van politie en justitie te zuiveren van vermeende Gülenisten. Hij liet duizenden politiemensen overplaatsen, haalde aanklagers van het corruptieonderzoek en diende een wet in om meer greep te krijgen op de benoeming van rechters.

Erdogan is bang dat Gülen zijn aanhang inschakelt om zijn macht te breken, zoals ook met het leger is gebeurd. De premier vreest een herhaling van 2007. Toen openden aanklagers een groot onderzoek naar Ergenekon, een schimmige nationalistische organisatie die een coup zou hebben beraamd. Honderden mensen uit streng seculiere hoek werden opgepakt, onder wie politici, journalisten en militairen.

„Het was overduidelijk dat de Gülen-beweging achter het proces zat”, zegt Gareth Jenkins, een Britse journalist en analist die al 25 jaar in Turkije werkt en een rapport schreef over de Ergenekon-zaak. „De aanklagers doken vaak op bij organisaties die gelieerd waren aan Hizmet. En de media van Gülen kregen altijd informatie uit het onderzoek toegespeeld. Ze deden er alles aan om de beklaagden zwart te maken.”

Jenkins, die na de publicatie van zijn rapport zelf ook onder vuur genomen door de media van Gülen, meent dat de drijvende krachten achter Ergenekon nu jacht maken op Erdogan. „Ze gaan op dezelfde manier te werk”, zegt hij. „Ze luisteren jarenlang potentiële vijanden af. En die gesprekken kunnen ze op elk gewenst moment openbaar maken. Dat gebeurde in 2008 en 2009, toen ze Ergenekon gebruikten om tegenstanders te arresteren. Journalisten die kritische artikelen over die arrestaties schreven werden een paar dagen later geconfronteerd met belastende informatie over hen die op internet was gezet. Datzelfde zie je nu gebeuren met de afgeluisterde gesprekken van Erdogan.”

Voorzitter Mustafa Yesil van Journalisten en Schrijvers Stichting, een soort pr-afdeling van de Gülen-beweging, ontkent dat aanklagers die nu de corruptieschandalen onderzoeken in opdracht van Hizmet werken. Hij ziet een heel andere parallel met het Ergenekon-proces. „Degenen die terecht stonden in het Ergenekon-proces zeiden dat justitie niet onafhankelijk was. Zo probeerden ze de rechtszaken te stoppen en ons zwart te maken. Dat gebeurt nu weer. Deze regering is corrupt, de aanklagers doen gewoon hun werk.”