Obama wijst Europa op zijn zwakke plek

Het gemak waarmee president Poetin de Krim annexeert, bevat volgens president Obama een les voor het ‘verwende Europa’: geef meer uit aan je defensie en vertrouw niet louter op de sterke arm van de Amerikanen. Toch dreigt Europa voort te sukkelen.

Militairen van NAVO-landen in actie, van boven naar beneden in Kosovo in 2011, in de strijd tegen de Taliban in Afghanistan in 2010 en vorig jaar tijdens een gezamenlijke oefening voor de kust van Polen, vorig jaar. Foto’s Reuters, AFP, EPA

Europa, word wakker, het gevaar is acuut en ligt om de hoek!

Dat was de boodschap van de Amerikaanse president Barack Obama woensdag in een rede in Brussel. „Jullie vrijheid en welvaart zijn niet vanzelfsprekend, daar zullen ook júllie voor moeten vechten”, sprak de Amerikaanse president. Onder zijn gehoor zaten studenten maar ook Europese leiders als José Manuel Barroso en Herman Van Rompuy.

De soft power van de Europese Unie, die vriendelijke en meedenkende partner van Oekraïne en andere landen die dromen van een Europese levensstandaard, volstaat niet meer, hield de Amerikaanse president hun voor.

In de confrontatie met het Rusland van Poetin, veroorzaakt door de Russische annexatie van de Oekraïense Krim, staan Amerikanen en Europeanen zij aan zij. „Dat was het bemoedigende deel van Obama’s toespraak”, zegt Jan Techau, directeur van de invloedrijke Brusselse denktank Carnegie Europe.. „Maar tegelijk wees Obama erop dat Europa’s huidige defensiebeleid geen levensvatbaarheid meer heeft.”

Een hardere waarschuwing dan de crisis in EU’s buurland Oekraïne krijgt je volgens Techau niet meer. „Dit is een systeemschok van ongekende omvang.”

De meeste Brusselse EU- en NAVO-diplomaten zijn het er over eens: Obama én Poetin drukken Europa met de neus op de feiten. Poetin door te profiteren van een Europa waar hij in militair opzicht niets van hoeft te vrezen.

Obama door het ‘verwende Europese continent’ erop te wijzen dat het niet langer automatisch mag rekenen op een Amerikaans vangnet dat gegarandeerd strak gespannen staat. Die garantie is er alleen als Europa bereid is om meer bij te dragen aan de NAVO-capaciteit, meent Techau.

Enorme bezuinigingen

Maar daar zit het probleem. Sinds 2008 zijn in 18 van de 28 EU-landen de defensie-uitgaven gedaald met meer dan tien procent. De Verenigde Staten, die nu nog driekwart van het NAVO-budget voor hun rekening nemen, eisen een eerlijkere verdeling van de lasten.

De meeste EU-landen zijn ook NAVO-bondgenoot, en van ieder land wordt verwacht dat het minstens 2 procent van het bruto binnenlands product reserveert voor defensie-uitgaven.

De VS zitten daar met 4,5 procent ruim boven. „Maar van de Europese landen voldoen alleen het Verenigd Koninkrijk en Griekenland aan die 2 procentsnorm”, zegt een diplomaat van een kleiner West-Europees land op het Brusselse NAVO-hoofdkwartier. „Polen en Estland komen in de buurt. Maar in de andere landen is door de economische crisis de laatste jaren enorm gesneden in defensie.”

Volgens de diplomaat is bij de NAVO de bezorgdheid over de Oekraïnecrisis enorm groot. „Dit is een heel grote crisis. Maar of het zich snel zal vertalen in ander defensiebeleid in EU-landen betwijfel ik.”

De bodem van onze defensie-uitgaven is bereikt, zei minister van Buitenlandse zaken Frans Timmermans deze week. Maar hij vindt het „ontijdig” om nu al te praten over verhoging van de uitgaven. „Eerst kijken hoe we het potentieel van meer Europese defensiesamenwerking kunnen benutten”, aldus Timmermans.

Obama vindt dat maar „postmoderne prietpraat die zijn beste tijd heeft gehad”, zegt Jan Techau van denktank Carnegie.

Op de defensietop van de landen van de Europese Unie in december vorig jaar werd langdurig gesproken over schaalvoordelen op defensiegebied. Waarom hebben de Amerikanen één parachuteopleiding, en wij in Europa 28 verschillende opleidingen? Dat kan goedkoper, door meer samen te werken, was de uitkomst van de top. Zoals bijna steeds resulteerde die echter slechts in beloftes en intenties.

Oekraïne: een ver-van-hun-bedshow

„Het gevoel van urgentie om dingen te veranderen is er bij de regeringsleiders wel, maar ze krijgen het thuis niet verkocht”, zegt een defensie-expert die werkt in het team van EU’s buitenlandvertegenwoordiger Catherine Ashton. „Voor de meeste Europeanen is de dreiging rond Oekraïne een ver-van-hun-bedshow.” In het beste geval, zegt hij, hopen de Europeanen dat de Krim snel als ‘bevroren conflict’ wordt afgevoerd van de agenda. „En daarna wordt het op Europees defensiegebied weer door sukkelen, business as usual.”

Maar op het NAVO-hoofdkwartier buiten Brussel wordt gewezen op de paniek in Oost-Europa waar de herinnering aan Sovjettanks nog springlevend is. Betrekkelijk jonge EU- en NAVO-landen als Litouwen, Letland, Roemenië en Hongarije kregen enorme klappen tijdens de economische crisis en sneden hard in defensie. „Maar daar is nu angst voor wat Rusland eventueel in petto heeft”, zegt de NAVO-diplomaat. „Daar wordt gesproken over verhoging van de defensie-uitgaven. ”

Alleen in Zweden – wel EU- maar geen NAVO-lid – is Obama’s wake up call hard aangekomen. De Zweden kunnen niet rekenen op NAVO’s artikel 5 dat erin voorziet dat een NAVO-land dat wordt aangevallen op automatische steun van de bondgenoten mag rekenen.

Tijdens de Koude Oorlog had Zweden nog 400 gevechtsvliegtuigen en één miljoen manschappen. Daarvan zijn nu 100 vliegtuigen en 20.000 soldaten over. „We kunnen het land één week verdedigen tegen een vijandig leger, maar daarna is het gedaan”, zei de Zweedse legerstafchef die oproept tot verhoging van het defensiebudget tegen Reuters. Maar, vrezen militair-analisten, aanpassingen hebben pas over tien jaar effect.

„Logisch dat juist in Zweden, dat zónder dat artikel 5 zich niet veilig waant, het debat nu oplaait” zegt Jan Techau. „Nu nog hopen dat héél Europa Obama’s boodschap serieus neemt: get your act together!