‘Europa is economisch reus, politiek adolescent en militair een pygmee’

Van president Poetin hebben we een lesje machtspolitiek gekregen, zegt de vroegere baas van de NAVO.

Verrassend waren president Obama’s waarschuwende woorden over de Europese defensie in Brussel niet voor Jaap de Hoop Scheffer. Het is het geluid dat de Amerikanen al jaren laten horen. Maar dat wil niet zeggen dat ze voor hem minder betekenis hadden. Integendeel.

De Amerikanen hebben gelijk en met de crisis rond Oekraïne heeft hun zorg een nieuwe dimensie gekregen. „Ik moet Vladimir Poetin complimenteren”, zegt De Hoop Scheffer. „Hij is er toch maar in geslaagd de discussie over het nut en de toekomstige rol van de NAVO in één keer te beëindigen. Het ging de afgelopen jaren alleen nog maar over partnerschappen met andere landen, die steeds verder weg liggen. Zelfs met Australië. Maar nu, na de acties van Poetin op de Krim, twijfelt niemand meer aan het nut van de NAVO en weet iedereen ook waar de prioriteiten liggen.”

Voor de Nederlander Jaap de Hoop Scheffer, van 2004 tot 2009 als secretaris-generaal de hoogste ambtelijke vertegenwoordiger van het Noord-Atlantisch bondgenootschap, is het duidelijk: sinds de annexatie van de Krim door Rusland is het geruststellende denken in Europa over de eigen veiligheid op zijn kop gezet. „We weten nu wel beter, we hebben een lesje machtspolitiek gekregen”, zo laat hij telefonisch vanuit New York weten. „Een woord waarvan we in onze naïviteit dachten dat het niet meer bestond.”

Net als minister Timmermans van Buitenlandse Zaken (PvdA) zegt hij dat op dit moment sprake is van „de meest ernstige situatie sinds de Koude Oorlog”, omdat de Russische president Poetin op drastische wijze „bezig is met het herscheppen van de Europese orde”.

Waar het zal eindigen? De Hoop Scheffer weet het niet. Maar dat Rusland in Oekraïne, Moldavië en Georgië zal blijven stoken, staat voor hem vast. „Hij heeft de thermostaat in handen. Wil hij de temperatuur een graad hoger dan stuurt hij een paar bussen met Russen naar die gebieden. Momenteel is de temperatuur weer een graadje lager.”

Maar de spanning zal blijven. En dat zal gevolgen voor Europa hebben, verwacht De Hoop Scheffer. „Ik hoop dat er nu een einde komt aan het eindeloze en niet aflatende bezuinigingsbeleid op de defensieuitgaven”, zegt hij. „Willen we serieus genomen worden, dan zullen we moeten leveren. En we moeten wel. Economisch gezien is Europa een reus, maar politiek gesproken zijn we een adolescent en qua defensie een pigmee.”

Zijn wens is dat Obama’s toespraak in Brussel de ogen van politici zal openen, want in Nederland heeft hij naar aanleiding van de Oekraïne-crisis „nog geen enkele politicus horen zeggen dat het debat over de defensie-uitgaven nu eens gevoerd moet worden”.

De Hoop Scheffer weet wel welke richting het moet uitgaan. „Met een duidelijke rol voor de Europese Unie”, meent hij. Toen eind vorig jaar de Europese regeringsleiders uit kostenoverwegingen over meer en betere onderlinge defensiesamenwerking spraken, heerste er nog een grote mate van vrijblijvendheid. Dat is voorbij, denkt De Hoop Scheffer. „Ik verwacht Duits leiderschap. Angela Merkel zal de EU hierin bij de hand moeten nemen.” Voor Groot-Brittannië, gezien de militaire uitgaven in dat land toch altijd nog wel een militaire natie, ziet hij zo’n rol niet weggelegd. Dat heeft te maken met de ambivalente houding van de Britten tegenover de EU die ertoe heeft geleid dat ze ‘afwezig’ zijn in het debat. „Ze zijn enigszins verloren in tijd en ruimte.”

President Obama liet in zijn Brusselse toespraak geen misverstand bestaan over de onderlinge solidariteit tussen de NAVO-landen. Het befaamde artikel 5 zegt dat een aanval op één lidstaat wordt beschouwd als een aanval op allen. De Baltische staten die grenzen aan Oekraïne en lid zijn van het bondgenootschap kunnen dus te allen tijde rekenen op steun van de NAVO; een vanzelfsprekendheid, zo vindt ook De Hoop Scheffer. Nederlandse soldaten moeten dus eventueel sterven voor Estland? „Ja”, zegt hij. „Ieder ander antwoord is zelfs verkeerd.” Of het zo ver zal komen betwijfelt De Hoop Scheffer, maar het zou in zijn ogen geen kwaad kunnen als de NAVO zijn aanwezigheid in de ineens zo onrustige regio toont. „Laat ze maar eens flink en op grote schaal gaan oefenen in Polen en in de Baltische staten.”