Erdogan blokkeert Twitter en YouTube in Turkije - wat zit erachter?

Foto EPA / Karl-Josef Hildenbrand

Vorige week Twitter, gisteren YouTube: de Turkse internetcensuur bereikte afgelopen week een hoogtepunt. Beide sites werden op bevel van premier Recep Tayyip Erdogan geblokkeerd. Zondag zijn (toevallig?) ook lokale verkiezingen in Turkije. Waarom zijn de sites geblokkeerd, en wat zit erachter?

Twitter en YouTube geblokkeerd

Vorige week werd de eerste stap gezet, toen Erdogan Twitter liet blokkeren. Gebruikers die na middernacht de website van het sociale medium probeerden te bereiken, kregen een boodschap van de Turkse telecomautoriteit te zien waarin stond dat de pagina op last van de rechter was gesloten.

Twitter avatar leloveluck Louisa Loveluck Woke up to find Twitter has been blocked in Turkey. Visitors are directed to a site detailing 4 diff court orders. http://t.co/WADtdmd2u0

Gisteren volgde YouTube. Ook hier had de Turkse telecomautoriteit de toegang laten afsluiten. Aan de YouTube-blokkade ging geen beslissing van een rechter vooraf. Een aangescherpte internetwet geeft de telecomautoriteit namelijk ruimere bevoegdheden om websites te blokkeren door achteraf (binnen 24 uur) toestemming aan een rechter te vragen.

Maar waarom?

Er worden al enkele maanden met name geluidsbestanden over de Turkse regering gelekt via sociale media. Dat staat premier Erdogan niet aan. Hij had enkele weken geleden al gedreigd Twitter, Facebook en YouTube aan te pakken, ongeacht “wat de internationale gemeenschap zal zeggen”:
https://www.youtube.com/watch?v=dufOTHZgSuc

Dat heeft hij dus nu gedaan. De reden? Erdogan is kwaad omdat via sociale media onder meer opgenomen gesprekken zijn verspreid waarin hij zijn zoon instrueert om grote hoeveelheden cash uit een woning weg te halen in verband met een onderzoek naar corruptie. In vertaalde versie:

En gisteren verscheen op YouTube een gelekt fragment waarin Turkse topfunctionarissen (onder wie het hoofd van de geheime dienst, de minister en een generaal) op het ministerie van Buitenlandse Zaken mogelijke militaire actie in Syrië bespreken. Uit de opnamen blijkt dat Turkije internationale steun voor een militaire operatie in buurland Syrië overweegt te forceren (“Ik kan vier mensen de grens over sturen en ze acht raketten op een leeg stuk land laten afvuren”):
https://www.youtube.com/watch?v=GhL0N1HLhNs

Het ministerie van Buitenlandse Zaken noemde de opnamen van gisteren “een oorlogsverklaring aan de Turkse staat”. Erdogan reageerde (schor van de vele verkiezingsbijeenkomsten) op de opnamen door te stellen dat het een “schurkachtige” actie was om ze vrij te geven:
https://www.youtube.com/watch?v=ZNi6WMxzXj0

De eerste opname was de druppel waardoor Twitter werd geblokkeerd, de tweede waardoor YouTube nu ook niet meer bereikbaar is. Erdogan eiste dat tweets, filmpjes en opnames werden verwijderd. Omdat er niets veranderde, werden de sites geblokkeerd.

Hij zegt dat sociale media desinformatie verspreiden, stelt steeds weer dat de opnamen gemanipuleerd zijn en onderdeel van een complot om de regeringspartij in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen zondag zwart te maken. Erdogan wil dat ze geblokkeerd blijven tot zeker na de gemeenteraadsverkiezingen.

En wat zit daar dan achter?

Zondag zijn de gemeenteraadsverkiezingen, later dit jaar de presidentsverkiezingen. Het is dan ook geen toeval dat net nu zoveel gelekte opnamen naar buiten komen, maar ook niet dat Erdogan daar juist nu zo gevoelig is. Er zijn grote spanningen, de bevolking is verdeeld. Erdogan voelt de druk toenemen.

Afgelopen zomer waren daar al de grootschalige protesten tegen de regering-Erdogan. Half maart laaiden die weer even op, maar Erdogan liet ze snel neerslaan. Hij noemde ze “ondemocratisch”:

“Een poging om de straten van Turkije achttien dagen voor de gemeenteraadsverkiezingen in brand te steken is geen democratische daad. Ik roep vakbonden en NGO’s die zich provocatief opstellen op om hun verantwoordelijkheid te nemen. Wie problemen heeft moet deze oplossen door een stem uit te brengen op 30 maart.”

Steeds meer is het protest daarom overgeslagen naar het internet. De afgelopen maanden wordt daar een aanhoudende stroom afgeluisterde gesprekken van regeringsleden naar buiten gebracht, ook gesprekken waaruit Erdogans persoonlijke betrokkenheid zou blijken bij het aannemen van steekpenningen en het aansturen van media. Dat, in combinatie met een lange reeks al langer lopende corruptieschandalen, vormt de grootste bedreiging voor Erdogans premierschap sinds hij in 2003 aan de macht kwam.

En waar demonstreren in Erdogans ogen juist geen teken van een vrije democratie is, zijn sociale media voor hem nu onderdeel van een complot tegen hem en verspreiders van verkeerde informatie. Onze correspondent Marloes de Koning legt uit hoe verdeeld het land, ook op internet, is:

“Online woedt een loopgravenoorlog, tekenend voor de polarisatie. Het land is verdeeld in trouwe aanhang van de premier, die voorspoed bracht en de macht van het leger inperkte. En tegenstanders die zich ernstig zorgen maken over zijn autoritaire aanpak, islamitische agenda en de groeiende cultus rond zijn persoon.
Erdogan koerst waarschijnlijk nog steeds op een verkiezingszege af, maar onder hoger opgeleiden groeit de twijfel over zijn leiderschap, gevoed door de berichten op sociale media. Erdogan is dan ook zeer gevoelig voor wat op die sociale media geplaatst wordt.”

En dus legt hij de schuld bij zijn tegenstanders:

“Volgens premier Erdogan zit de beweging van de invloedrijke islamprediker Fethullah Gülen erachter. Erdogan en Gülen waren jarenlang bondgenoten, maar inmiddels beschouwt Erdogan diens beweging als een vijfde colonne die er op uit is de macht over te nemen.
Hij heeft gezegd de zogeheten Gülenisten “tot in hun hol” op te zullen sporen. Binnen de regerende AK-partij en de overheid is een zuivering gaande waarbij Gülenisten hun baan verliezen. Bedrijven die gelieerd zijn aan de beweging krijgen extra controles.”

Gülen ontkent op de macht uit te zijn en de herkomst en authenticiteit van de vele opnamen is nog niet te verifiëren, maar Erdogan kan een dergelijke dreiging van buiten goed gebruiken om zijn optreden, de blokkades en internetcensuur (voorlopig) te rechtvaardigen.

Kan dat zomaar? Houdt hij dit vol?

Dat Erdogan dit zo aanpakt, is niet heel verrassend, zo legde De Koning uit:

“Het blokkeren van sociale media past in de toch al niet fantastische reputatie die de regering heeft op het gebied van vrijheid van meningsuiting. Kritische journalisten worden ontslagen, sommigen zitten vast. Andere verslaggevers staan weer onder invloed van de regering. Dus Erdogan heeft weinig moeite met beslissingen als YouTube of Twitter blokkeren.”

De dreiging van internetcensuur is, zeker met de wet die dat makkelijker maakt, niet uit de lucht. Als Erdogan later dit jaar de presidentsverkiezingen wint, kan hij nog harder worden op het gebied van persvrijheid. De Koning:

“En dat is voor een deel van de sterk gepolariseerde bevolking ook niet zo’n probleem. Erdogan presenteert die media als onbetrouwbaar en onwettig.”

Maar niet iedereen is er blij mee. Erdogan wint de verkiezingen waarschijnlijk nog wel, maar onder een deel van de kiezers groeit de twijfel over zijn leiderschap, gevoed door de berichten op sociale media, dus wel. Zo groeit door de laatste opnames over een eventueel ingrijpen in Syrië de zorg dat de oorlog vanuit het buurland overslaat:

“Het aantal incidenten dat daarop wijst, neemt toe. Zondag schoot de Turkse luchtmacht in het grensgebied een Syrische straaljager uit de lucht. Woensdag bestormden veiligheidstroepen een gebouw in Istanbul waar vermeende radicaal-islamitische strijders zich schuilhielden.”

De afgelopen dagen hebben advocaten en de oppositie zich bovendien tegen de blokkering gekant omdat die illegaal zou zijn. En ook de Turkse president Gül (van dezelfde partij als Erdogan) was het niet eens met een algehele blokkering van sociale netwerken, zo verklaarde hij in een serie (jawel) tweets, waarin hij onder meer schreef dat alleen individuele pagina’s geblokkeerd zouden moeten worden als een rechtbank oordeelt dat de privacy van een individu geschonden is, en dat hij hoopte dat de blokkering niet lang zou duren.

Ook in het buitenland wordt de blokkade breed veroordeeld, onder meer door de EU en mensenrechtenorganisaties.

Twitter avatar NeelieKroesEU Neelie Kroes Another desperate and depressing move in #Turkey. I support all supporters of real freedom & democracy #TurkeyblockedYouTube
Twitter avatar NeelieKroesEU Neelie Kroes Where will it end Mr Erdogan?
#twitter #youtube #internet #turkey
Twitter avatar hrw Human Rights Watch Turkey: YouTube Block Violates Free Expression http://t.co/VPlcrw0JmF #youtubeblockedinturkey

Zondag zal moeten blijken of de Turkse kiezers het Erdogan en zijn regering inderdaad toelaten dit te doen.

Onze correspondent schrijft vandaag in NRC een reportage over de positie van Erdogan vanuit Kayseri, in het hart van Anatolië: Erdogan bracht er stabiliteit en voorspoed, maar een machtsstrijd bedreigt dit nu. Lees het hele stuk hier (€).

    • Anouk van Kampen