Een wet zonder begin. Dat kan écht niet meer.

Morgen bestaat de Nederlandse Grondwet 200 jaar // Maar de wet heeft geen vlammend begin // nrc.next vroeg vier auteurs dat begin te schrijven

Illustratie Roel Venderbosch

De Grondwet bestaat morgen, 29 maart, 200 jaar, maar de eerste alinea is nog steeds niet geschreven. Andere landen hebben een prachtige aanhef voor hun belangrijkste wet. Daarin wordt samengevat waar de natie voor staat en waar de burger op kan rekenen.

Zo noemt de Duitse Grondwet (uit 1949) het dienen van de wereldvrede als doel van de natie. Portugal (1974) viert in de aanhef de revolutie waarmee het ‘fascistische regime’ omver werd geworpen. Ierland (1937) knielt in de eerste alinea voor de Heilige Drie-eenheid. Italië (1948) noemt zich een ‘democratische republiek gebaseerd op arbeid’.

En Nederland? Met een Grondwet uit 1814 hebben we, na de VS, de oudste ter wereld. Maar wij beginnen gewoon met artikel 1, waarvan de meeste Nederlanders trouwens niet weten hoe dat luidt:

„Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.”

Dat is het kenmerk van onze Grondwet: anonimiteit. De meeste burgers hebben geen idee wat er in zou kunnen staan. Noch wat je eraan hebt.

In vrijwel alle gelegenheidsartikelen en toespraken die vandaag en morgen worden gehouden, wordt geconstateerd dat Nederland geen ‘Grondwetcultuur’ heeft. Dat we ‘liefdeloos’ omgaan met deze funderende wet. Dit symbool van de Nederlandse eenheid met daarin al onze nationale verworvenheden op het gebied van recht en vrijheid.

Dan de Amerikanen, waar de beginzin ‘We, The People of the United States’ een icoon van burgerschap is. En gevoelens van trots losmaakt:

„We, The People of the United States in Order to form a more perfect Union, establish Justice, insure domestic Tranquility, provide for the common defence, promote the general Welfare, and secure the Blessings of Liberty to ourselves and our Posterity, do ordain and establish this Constitution for the United States of America.”

Van de 195 officieel erkende landen in de wereld hebben er 155 een geschreven Grondwet. Die is ontstaan omdat burgers de behoefte voelden hun rechten vast te leggen. Daar heb je een Grondwet voor nodig, die bijvoorbeeld de toegang tot de rechter waarborgt en de machten hun plaats wijst.

Onze Grondwet kreeg geen update...

Onze eigen Grondwet heeft in 1983 haar laatste grote opfrisbeurt gehad. Vier jaar geleden zou er nog een update komen, maar de ideeën die door een Staatscommissie werden gedaan, zijn door het kabinet op één na allemaal afgewezen. Toenmalig minister Piet Hein Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) vond het hooguit toelaatbaar om het ‘telegraafgeheim’ uit artikel 13 door iets moderners te vervangen.

Maar bijvoorbeeld een grondrecht voor de burger om documenten in te mogen zien en een grondrecht op bescherming van persoonsgegevens haalden het niet. En aan een inspirerende aanhef had het kabinet „geen behoefte”.

De Grondwet laat zich overigens niet makkelijk aanpassen. Pas als beide Kamers van onze Staten-Generaal daar twee keer over hebben beslist, waarvan één keer met tweederde meerderheid, kan de Grondwet veranderen. Echt iedereen moet het erover eens zijn; een begin van controverse maakt een wijziging al onmogelijk.

Dat was trouwens ook de reden dat de laatste Staatscommissie maar niet aan een aanhef wilde beginnen. We zouden het in Nederland nooit eens worden over één zin die het burgerschap moet duiden. De commissie bedacht toen een gewoon artikel met de fundamenten van rechtsstaat Nederland.

Dat moest zo luiden:

1. Nederland is een democratische rechtsstaat. 2. De overheid eerbiedigt en waarborgt de menselijke waardigheid, de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen. 3. Openbaar gezag wordt alleen uitgeoefend krachtens de Grondwet of de wet.

Maar ook daar zag het kabinet de meerwaarde niet van.

...dus hoe blazen we hem vuur in?

Goed, daar zitten we dus. Met een perkamenten grijsaard op schoot. Hoe blazen we de ‘liefdeloze relatie’ met de Grondwet vuur in?

Wat doen ‘wij’ eigenlijk met onze ambities van vrijheid, gelijkheid, respect, veiligheid, tolerantie, ontplooiing, welvaart en keihard schaatsen?

De redactie van nrc.next besloot terug te keren naar het idee van de beknopte eerste zin, de Alinea die Alles Omvat, die het wezen van het Nederlanderschap samenvat, en vroeg vier denkers om een nieuw begin voor de Grondwet te schrijven.

    • Folkert Jensma