De catharsis zit in die diepe, lage bes

Muziek van rond de Grote Oorlog, composities van Alexandra Vrebalov, een film met half vergane beelden van Bill Morrison. Vier musici met een missie: ‘Elk concert van ons is een anti-oorlogsverklaring.’

Half vergaan beeld van Bill Morrison bij Aleksandra Vrebalovs compositie ‘Beyond Zero’.

Kan muziek de wereld veranderen? Volgens David Harrington, oprichter en violist van het Kronos Quartet, kan muziek dat niet alleen, maar moét ze het ook. Het nieuwste project van het Kronos Quartet heet Beyond Zero: 1914-1918 en bestaat uit nieuw werk van componiste Aleksandra Vrebalov en een film van Bill Morrison. Beyond Zero herdenkt het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, maar wil nadrukkelijk ook vooruitkijken. Wat is een zinvolle artistieke reactie op de verschrikkingen die nu gaande zijn? Zijn insteek mag gerust activistisch heten, beaamt Harrington. Hij is een musicus met een missie.

In 1913, één jaar voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, barstte er een bom in de muziekwereld. De première van Stravinsky’s woeste ballet Le sacre du printemps liep uit op een rel tussen felle voor- en tegenstanders van zijn ‘primitieve’ muziek. Het ‘succès de scandale’ werd een ijkpunt in de radicaal nieuwe richtingen die componisten verkenden. Terwijl de wereldorde vergruizelde werd de tonaliteit, het fundament dat de westerse muziek driehonderd jaar had geschraagd, afgebroken en ontwikkelde Arnold Schönberg zijn twaalftoonstechniek.

Dat samengaan van grote politieke en artistieke omwentelingen is geenszins toevallig, zegt Harrington (1949) aan de telefoon. Muziek biedt noodzakelijk tegenwicht aan de verschrikkingen van oorlog. „Het is mijn hoop dat iemand die een concert van ons bijwoont na afloop bezield raakt om zijn eigen stukje van de wereld een veiligere plek te maken voor de volgende generaties. In feite is elk concert dat we spelen een anti-oorlogsverklaring.”

De activistische insteek van Harrington past perfect bij de artistieke intenties van Aleksandra Vrebalov (1970). Ze zou met haar werk willen bereiken dat „iedereen meer liefde voelt jegens elk levend wezen om ons heen. Wij kunnen groots zijn, we moeten alleen geloven dat het mogelijk is.” Ze zegt het op een strijdbare toon.

Vrebalov werkt al sinds 1995 regelmatig met het Kronos Quartet. Toch heeft haar naam op dit affiche een bijzondere bijbetekenis: zij werd geboren in Servië, daar waar in 1914 de vlam in het kruitvat sloeg. En waar in de jaren negentig weer oorlog uitbrak. Harrington: „Alle muziek die Aleksandra voor ons heeft geschreven leek ergens heen te leiden, op een onbewust niveau. In Beyond Zero komt alles samen.”

Vrebalovs muziek is bezwerend en dwingend, met een ruige klankschoonheid en een grote emotionele lading. De ervaringen uit haar jeugd hebben haar muziek diepgaand beïnvloed, vertelt ze vanuit New York, waar ze woont en werkt. „Opgroeien te midden van oorlog geeft je een besef van de vluchtigheid van de dingen, hoe eenvoudig je alles kunt verliezen. Muziek betekent voor mij contact maken met iets dat puurder en duurzamer is dan de omringende wereld. Dat hebben wij nodig om te overleven. Muziek kan ons redden.”

In Beyond Zero combineert ze akoestische muziek voor het Kronos Quartet met het geluid van archiefopnames, van een politieke speech tot een meisje dat haar kat binnenroept. Vrebalov: „Je hoort opruiende oorlogsretoriek van de Amerikaanse ambassadeur in Duitsland naast dadaïst Richard Hülsenbeck die een gedicht voordraagt, allebei uit 1916 – waarbij de dadaïstische verheerlijking van nonsens absoluut het meest verstandig klinkt.”

Hoewel de Eerste Wereldoorlog een cruciale plaats inneemt in de Amerikaanse geschiedenis is hij nauwelijks aanwezig in het publieke bewustzijn of verankerd in de cultuur, zoals de Tweede Wereldoorlog en de Vietnamoorlog dat wél zijn, zegt David Harrington. Er is weinig kennis, men maakt er geen films over. Daarom betrok Harrington filmmaker Bill Morrison (1965) bij het project. Morrison werkt veelvuldig samen met eigentijdse componisten en is geroemd om zijn indringende gebruik van found footage. Voor Beyond Zero bezocht hij talloze archieven in de Verenigde Staten en Europa en haalde uniek materiaal boven water. Die vervreemdende, half vergane beelden heeft Morrison in zijn montage nauwgezet toegesneden op Vrebalovs muziek, zodat beeld en klank een zeer hechte verbintenis aangaan. Harrington: „Ik heb nog nooit zoiets gezien. Zonder eindeloos lijken op elkaar te stapelen toont hij de waanzinnige absurditeit van in beelden waarnaar je simpelweg moet blijven kijken.”

Voor het eerste deel van het programma heeft Kronos een Prelude to a Black Hole samengesteld. Deze bestaat uit muziek die in of rond de Eerste Wereldoorlog gemaakt werd, van onder anderen Stravinsky, Ravel en Webern, maar ook van de Turkse componist Cemil Bey en van Byzantijnse monniken uit Servië, alles gearrangeerd voor strijkkwartet.

Het laatste stuk van de Prelude is het koorwerk Nunc Dimittis van Rachmaninov uit 1915, dat eindigt op de laagste noot die tot dan toe voor de menselijke stem was geschreven, een lage bes. Dat is ook de eerste noot van Vrebalovs compositie, die er zonder pauze achteraan wordt gespeeld. Voor die lage bes moet de c-snaar van de cello omlaag gestemd worden, wat een symbolische waarde heeft, aldus Vrebalov. Oorlog is een ervaring waarin de mensheid onder het nulpunt zakt, waarin het register wordt opgerekt en een afgrond zich opent. Vrebalov: „Maar dat dieptepunt is ook het moment voor catharsis, de mogelijkheid tot verandering. Oog in oog met onze eigen vluchtigheid bestaat er een ongelooflijke klaarte, de realisatie dat niemand dit zou mogen meemaken. Het grote drama van de mensheid is dat die helderheid er niet toe geleid heeft dat oorlog is uitgebannen.”

    • Joep Stapel