Achtergrond En toch gaan de dictaturen voorbij

Misschien is er internationaal ophef over de uitspraak, in Egypte niet. De staatstelevisie en ook particuliere zenders reageerden deze week uiterst tevreden op de doodvonnissen die een rechtbank maandag uitsprak tegen 529 leden van de fundamentalistische Moslimbroederschap. Dat gebeurde wegens de bestorming van een politiebureau waarbij één politieman de dood vond.

De onafhankelijke Egyptische webkrant Mada Masr publiceerde een paar instemmende quotes. Het waren nog te weinig doodvonnissen: „Dat het er tienduizend of twintigduizend mogen zijn in plaats van vijfhonderd”, zei presentator Ahmed Moussa van de zender Sada al-Balad. Ga zo door, was de boodschap van Rania Badawy van de eveneens particuliere zender Fel Midan: „Vandaag kregen we gerechtigheid, de gerechtigheid die wij wensen. We hebben genoeg van jullie geweld.”

Denk even drie jaar terug

Dat is de sfeer in Egypte onder veldmaarschalk Sisi, de nieuwe sterke man die orde komt scheppen. De Moslimbroederschap is nu officieel een terroristische organisatie die met wortel en tak moet worden uitgeroeid. Seculiere activisten die bezwaar maken tegen het huidige beleid, of journalisten die gewoon de officiële lijn niet volgen, worden even gemakkelijk in de gevangenis opgeborgen. Voorlopig met warme steun van veel Egyptenaren.

Denk even drie jaar terug, president Mubarak was gevallen. Jonge Libiërs, Syriërs en Jemenieten waren in opstand gekomen tegen hun vastgeroeste leiders. In de Arabische wereld was plotseling lente uitgebroken, democratie ging het overnemen van dictatuur met haar corruptie en repressie.

De ‘Arabische uitzondering’ ging op de vuilnisbelt van de geschiedenis: de breed gedragen notie dat Arabieren nu eenmaal niet geschikt waren voor democratisch bewind.

Kijk nu eens om je heen in de Arabische wereld. Wat is van alle dromen terecht gekomen? Egypte: de democratisch gekozen president van de Moslimbroederschap door het leger omvergeworpen na een rampzalig bewind. Libië: onstuitbaar op weg naar de status van mislukte staat door toedoen van honderden milities die het gekozen bewind terroriseren. Jemen: geen verschil tussen het vóór en na de val van de oude leider. Syrië: een uitzichtloze, gruwelijke oorlog.

In elf andere Arabische landen zitten de oude regimes er nog.

Alleen Tunesië is de Arabische uitzondering: met een nieuwe grondwet die in een consensus van seculiere en fundamentalistische partijen tot stand is gekomen en waarin gelijkheid tussen man en vrouw en het recht om niet te geloven is vastgelegd. Natuurlijk, nu komt de proef op de som in de vorm van verkiezingen, maar een begin is gemaakt.

Vormen de Arabieren dan toch die uitzondering op de democratische regel? Allereerst ís de Arabische wereld hoe dan ook helemaal geen uitzondering. Hoe democratisch ontpoppen Rusland en zijn vroegere satellieten zich dan?

En misschien geven we de Arabieren te weinig tijd. „Bedenk, de Franse revolutie duurde ook honderd jaar”, zei onlangs de Egyptische mensenrechtenadvocaat Ragia Omran.

Dat was woensdag ook de boodschap van de Jordaanse voormalige vicepremier Marwan Muasher. Het was te simplistisch om meteen democratie te verwachten, zei hij. Muasher dacht niet in termen van honderd jaar, maar wel van een gevecht over tientallen jaren. Wie denkt dat de dictaturen kunnen standhouden of misschien zelfs preferabel zijn, moet nog maar eens denken. Die status quo, van een kunstmatig afgedwongen stabiliteit, is onhoudbaar met zeer jeugdige bevolkingen die wel weten wat er in de wereld te koop is.

Neem die landen waar de Arabische opstanden niet of in beperkte mate zijn langsgekomen, zoals de monarchieën van de Arabische Golf, Jordanië en Marokko. Het ‘kop in het zand’-model, vatte Muasher hun houding samen. Zij proberen een democratiseringsbeweging met geld en toegenomen repressie. Of, in het geval van Jordanië en Marokko, met minieme hervormingen weg te houden.

Maar op termijn kunnen ze dat niet volhouden. Zelfs Saoedi-Arabië heeft te weinig oliegeld om de onvrede van de jeugd over werkloosheid, corruptie en repressie nog lang te kunnen aflopen.

Angst voor autoriteit is weg

Maar kunnen de koningen en andere oude of nieuwe autoritaire leiders dan niet gewoon de repressie nog verder opvoeren? Laten we zeggen: het Saddam Hussein-model?

Uiteindelijk niet, zegt Muasher. Achter de negatieve trends in de Arabische wereld verbergt zich immers ook een positieve trend. De angst voor de autoriteiten is weg, ook die voor de religieuze autoriteiten. „Zowel het seculiere als het islamitische gezag heeft zijn heiligheid verloren omdat ze er beide niet in zijn geslaagd om welvarende maatschappijen te produceren.”

Het beste voorbeeld hiervan is natuurlijk Egypte, waar de Moslimbroederschap de eerste democratische verkiezingen won met haar belofte dat de islam de oplossing vormde. Maar president Morsi en zijn medestanders maakten niet waar wat ze beloofden.

Nu is Sisi heel populair. Voorlopig. Als hij niet levert, is het snel gedaan met die chocolaatjes met zijn beeltenis.

En Muasher is ervan overtuigd dat de Egyptenaren dan wéér de straat opgaan. „Het is onmogelijk om terug te gaan naar een éénmansbewind.”