Vrij – maar wel 24 uur per dag gevolgd

De moordenaar van Pim Fortuyn komt vrij. Hij heeft er tweederde van zijn celstraf op zitten. Van der G. moet zich wel aan bijzondere voorwaarden houden.

Volkert van der G., op een ongedateerde en bewerkte foto. Bewerking fotodienst NRC Handelsblad

Op vrijdag 2 mei komt Volkert van der G. (44) vrij. Vanaf die dag zal hij zich wekelijks melden bij de reclassering. De vrij lange man draagt een enkelband met gps. Hij zal zich laten behandelen door een psycholoog. Hilversum, Rotterdam of Den Haag mag hij niet bezoeken, met de media praten mag hij evenmin. Ook is met hem afgesproken dat dat hij niet in zijn oude woonplaats Harderwijk gaat wonen.

Dit is bekend – het zijn de voorwaarden waaronder justitie hem na twaalf jaar gevangenisstraf voorwaardelijk vrij zal laten. Verder is er vooral veel onbekend over het leven dat Volkert van der G. straks zal leiden. Waar de moordenaar van Pim Fortuyn zal wonen en met wie – dat weten we niet. Evenmin is bekend hoe Van der G. beschermd wordt en door wie precies.

Streng regime

Aannemelijk is in ieder geval dat hij het niet makkelijk zal krijgen. Van der G. valt in een „zeer intensief traject”, zegt Peter van der Laan, hoogleraar reclassering bij de VU in Amsterdam. De voorwaarden waaronder gedetineerden na tweederde van hun straf vrijkomen, variëren sterk. Het regime dat justitie in overleg met reclassering nu voor Van der G. heeft opgesteld, behoort bij de zwaarste 5 procent. „Samir A, Benno L. en ex-tbs’ers vallen onder dat regime.” Een mediaverbod wordt bijvoorbeeld maar „een enkele keer” opgelegd, zegt Reclassering Nederland.

Vooral het dragen van een enkelband mét gps moet je niet onderschatten. „Dat is de zwaarste vorm van elektronisch toezicht”, zegt Pauline Schuyt, universitair hoofddocent strafrecht aan de Universiteit Leiden. Met gps kan de reclassering dag en nacht zien waar iemand zich beweegt – en als hij in een verboden gebied komt, gaat er een alarm af. „Je bent letterlijk een flikkerend stipje op iemands scherm.”

Die zwaarte is opvallend, vindt Van der Laan, gezien de lage recidivekans van Van der G. „Hiermee wil de overheid na alle commotie over zijn vrijlating laten zien dat ze hem niet flierefluitend laat rondlopen.”

Zware voorwaarden, grote zorgen

De voorwaarden mogen voor Van der G. zwaar zijn, ze zijn bedoeld om zijn resocialisatie mogelijk te maken, zegt Sjef van Gennip, algemeen directeur Reclassering Nederland. Om te kunnen controleren hoe hij omgaat met zijn herwonnen vrijheid. „En om het onnodig kwetsen van betrokkenen te voorkomen: de gebiedsverboden zijn plaatsen waar bijvoorbeeld nabestaanden van Fortuyn wonen.” De voorwaarden zijn bedoeld om Van der G. een normaal onderdeel van de samenleving te laten worden. „Dat zal heel moeilijk zijn, maar daar gaan we al onze energie in steken.”

De voorwaarden dienen in ieder geval niet om de veiligheid van Van der G. te garanderen. En dat was toch een van de grote zorgen bij justitie. Eerder besliste Teeven nog dat Van der G. vooruitlopend op zijn vrijlating niet met verlof mocht omdat het, kort gezegd, te gevaarlijk zou zijn voor Van der G. zelf. Ook de openbare orde kon niet kon worden gegarandeerd.

Naar het buitenland?

Hoe wordt die veiligheid dan nu gegarandeerd, en de openbare orde beschermd? Normaal gesproken wordt de veiligheid van ex-delinquenten regionaal geregeld, in de zogeheten driehoek: de burgemeester, de officier van justitie en de politie van de woonplaats.

Het is de vraag of dat in dit geval voldoende waarborgen biedt, zegt Sander Janssen, strafrechtadvocaat. „De beveiliging van mensen met een bijzondere maatschappelijk functie die ernstig bedreigd worden is een nationale zaak. Ironisch genoeg is de kring van mensen die op deze kostbare vorm van bescherming aanspraak kunnen maken verruimd na de moord op Pim Fortuyn. Daar was men altijd heel terughoudend mee, dat was alleen voor bijvoorbeeld bewindslieden, Kamerleden, enkele hooggeplaatste personen. Sindsdien kunnen bijvoorbeeld ook anderen, zoals journalisten en filmmakers, dit soort bescherming krijgen.” Het is volgens Janssen nog nooit gebeurd dat een vrijgekomen delinquent zulke bescherming krijgt.

Er wordt wel gezegd dat Van der G. alleen in het buitenland echt veilig zou zijn. De voorwaarden zoals ze nu zijn, zijn daarvoor een belemmering, zegt Janssen. „Het overgrote deel van de boeven wordt na tweederde van hun straf gewoon vrijgelaten, ook zware boeven. Zij kunnen dan naar het buitenland, als ze willen. Van der G. kan dat door deze voorwaarden nu niet.” Toch valt op dat niemand uitsluit dat Van der G. in een ander land gaat wonen. Reclasseringsdirecteur Van Gennip zei: „Dat is op dit moment niet aan de orde.” Hij komt vrij, hij komt bij ons onder toezicht. „Als er in de toekomst plannen zijn om zijn verblijfplaats te wijzigen, zal dat in overleg met het OM en ons moeten gebeuren.”

Nieuwe identiteit?

En vooral: we weten niet wat we niet weten. Het is goed mogelijk dat er afspraken met Van der G. gemaakt zijn die we niet kennen, zeggen reclasseringsdeskundigen Schuyt en Van der Laan. Het kan best dat justitie Van der G. meer voorwaarden heeft opgelegd, of dat daarover nog gesproken moet worden. Mogelijk gaat hij dus inderdaad naar het buitenland, en misschien zelfs met een andere identiteit. Maar over zulke zaken, die het eigen veiligheidsbelang van Van der G. dienen, is niets bekendgemaakt. En dat zal waarschijnlijk ook nooit gebeuren. „Dat is deel van het succes van een nieuwe identiteit”, zegt Schuyt. „Dat niemand weet dat je een nieuwe identiteit hebt.”

    • Elsje Jorritsma
    • Freek Schravesande